Hirundo rustica
Artécol in dialèt arzân 
La rundanèina comûna (rondine comune in italiân Hirundo rustica al só nòm sintéfich) l'é un uşlèin ed pâs ed l' ōrdin di pâser preşèint in Euròpa, in Âşia e int al j Amèrichi. Despès ciamê sōl cun al nòm ed "rundanèina", ch' an n'è mìa sbaliê, mó al nòm al ciapa pió in lêregh tóta la faméja 'd i Hirundinidae (faméja ed quî ch' a magnên mèinter a vōlen).
Indice |
[modifica] Al só aspèt
La rundanèina comûna, l'é un uşèl céch e svêlt , lòngh cîrca 18-19,5 cm; êla 12-13 cm,; bèch 11-13 mm. Sté uşèl al gh'à 'na còva lònga e a dō pûnti, êli pighêdi a êrch e a pûnta e un bèch céch drét ed culōr grîş e-scûr.
- Al sòt gèner européo H. r. rustica l'é 'd culōr bló scûr (quêşi nìgher) ind la schîna, grişâster int la pânsa e 'na strésia ròsa int la gōla, divîşa da la pânsa da 'na fâsa bló-grîşa. A 'gh né dimòndi in Euròpa e int la Rósia européa (fîn al Sèirc dal Polo Nord), int l' invêren la se spôsta in Âfrica.
- Al sòt gèner dal Nord Amèrica H. r. erythrogaster l'é divêrsa dal sòt gèner européo int la pânsa, pió rusâstra e int la fâsa tra la gōla e la pânsa, pió stréca e pió scûra. A 'gh né dimòndi int l'Amèrica dal Nord, int l' invêren. a se spôsta int l'Amèrica dal Sud.
- Al sòt gèner dal mediuriĵnt H. r. transitiva e còla egisiâna H. r. savignii a gh'àn al davânti culōr ròs-aransòun e la fâsa t'r al davânti e la pânsa nîgra
- I sòt gèner ed l'Âşia H. r. gutturalis, H. r. mandschurica, H. r. saturata e H. r. tytleri în quêşi cumpâgn a còla ed l'Amèrica dal Nord, cun al davânti ròs-aransòun e la fâsa scûra t'r al davânti e la pânsa pió stréca.
[modifica] Cumportamèint e abitódin
La rundanèina comûna la gh' à al j abitódi quêşi cumpâgn a chiêter uşê ch' a mâgnen j insèt, cun rundanèini e i rundòun (ōrdin Apodiformes) (faméja ed quî ch' a gh' àn al sâmpi cûrti).
Sté uşèl al mâgna al mòschi, al sarabîghi, (e difâti l'é prōpria per la só utilitê a l'òm, magnadōra ed sarabîghi in istê, che la só sparisiòun l'é drē dêr dal preocupasiòun; ed sôlit al rundanèini arîven da nuêter intōren al 21 ed mêrs e armâgnen fîn a i prém 'd otòber), a mâgnen ânca [spòş]], e 'd j êter insèt ch' a vōlen e ânca bèigh, e panarâsi; dòunca l'an gh' à mia bişògn ed 'na grōsa velocitê (cîrca 50 chilômetr a l'ōra), mó 'na şveltèsa e 'na bravûra ed cambiêr diresiòun in môd incridebilmèint şvêlt, dimòndi ótil p'r al só prupôşit. La rundanèina comûna la fà un né incavê, fât ed pantân, purtê cun al bèch. La pêrta d' ed dèinter dal né l'é fâta 'd êrba, piómi e diêter materiêl mulşèin. Normalmèint la fà al né sòta al costrusiòun ed l'òm cme i tèg dal cà, dal tēşi e dal stâli. Préma che sté gèner ed pôst a gnésen comûn, al rundanèinia fêven al né int al costi o int al cavêrni. L'é sôlita fêr al né int tōt i pôst adât ânch in muntâgna fîn a 'n altèsa ed 1600 mēter. La rundanèina la fà al né dō vōlti a l'ân, ògni vōlta la mèt zò 4 o 5 ōv, ch' a vînen cuvêdi da la fèmna per 16 dé. Tót dû i genitōr a fân al né e a dân da magner a i pulşèin.
[modifica] Al só ambiĵnt
La popolasiòun dal rundanèini comûni, in Amèrica dal Nord, l'é chersûda dimòndi ind al tèimp dal vintèişem sècol cun al chersèint nòmer ed pôst artificêl per fêr al né.
Ind j ûlten ân a s'é avû un câl ed rundanèini int al zôni europèi e Nord Amèrica, duvû al crèser ed l'ûş di vlèin in agricultûra ch' a fan calêr al nòmer ed j insèt e dòunca ânch dal nòmer dal rundanèini. Però, l' armâgn un uşèl dimòndi sparpagnê e piotôst comûn in tót al mònd.
[modifica] Relasiòun cun l'òm
La rundanèina l'é ûn 'd j uşê che pió ed tót a 's aşvèinen al cà ed l'òm, a fân al né sòta i curnişòun di tèg.
La rundanèina comûna l'é dvintêda 'na bandēra p'r al pôpol ed l'Estonia dal 23 zógn 1960, per lōr la rundanèina la rapreşèinta al cēl bló e a 'gh dân al 'stès significhêt ch' a gh'à la libertê e la felicitê etêrna. Secònd al j uşânsi ed cól pôpol se quelchidûn al mâsa 'na rundanèina al dvèinta ôrob, e a díşen che, quând in premavèira al rundanèini a tōrnen al né, a salóten al persòuni ed la cà cun di şvòj p'r âria e cun di cânt.
[modifica] Êter progèt
Wikimedia Commons contiene file multimediali su Hirundo rustica
Wikispecies contiene informazioni su Hirundo rustica
[modifica] Colegamèint d'ed fōra
- Hirundo rustica Insém a "Avibase", bânca dal j infurmasiòun ed j uşê int al mònd
- Filmê insém al rundanèini
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Hirundo rustica trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Artéccol in dialètt mudnés 
La rundanina (Hirundo rustica) (rondine in italiàn) 'l è 'n uśel migradór ad 'l órdan di pasri (famija di Hirundinidae) e 'l è preśent in Europa, Aśia, Africa e in di Americhi.
[modifica] Carateristichi fiśichi
La rundanina cumuna 'l è 'n uśel picul e agil, lung a l'incirca 18-19,5 cm; ala 12-13 cm; vèrta alara 30-35 cm; coa 9,5-11,5 cm; tars 10 mm; bèc 11-13 mm; peś 16-24 g; oṿ 19,7x13,7 mm.
C'l uśel chè al preśenta na coa lónga e a punta da du bandi, ali curvi e un bèc picul e drit ad culor griś scur.
La sótaspeci ch'la viv in Europa (Hirundo rustica rustica) l'è ad colore blu scur (praticament négar) in sla schina, griśastr in sal stomag e la gh'à na strisia rosa in sla gola, diviśa dal stomag par na fasa blu-griśa. La s cata in Europa e in Rusia (in fin al sìrcul pulàr àrtig) e la migra in Africa durant 'l inveraṅ.
[modifica] Cumpurtament e abitudini
La rundanina cumuna la gh'à un cumpurtament simil a quéi di atar uśei insètivur cum al rundòṅ (ordan di Apodiformes). La magna moschi, sinsali, libeluli e di atar inset vulant e la n gh'à minga biśogn 'd aver na gran velocità (50 km/h) parchè l'è agila e la gh la cava a cambiar diresiòṅ in presia. Rarament la s pogia par tèra.
Ad solit la riva dal nostri bandi al 21 ad mars e la va via in utobar quand a taca a gnir fréd.
La rundanina cumuna la custruis un gnal concav, fat ad śmalta purtada par al bèc. L'interaṅ dal gnal 'l è cumpost d'erba, plumi e atar materiai morbid. Ad solit la sa stablis sóta i custrusioṅ ad 'l óm, quai teǵ ad cà, fnii e stali.
La nidifica 2 volti a 'l an, e la fa 4 o 5 oṿ par volta. La femna la i cova par 16 dè. Tut i du i genitór i custruisan al gnal e i danan da magnar a i pulśèṅ.
[modifica] Credensi e supertisiòṅ
Par gl'abitant dal campagni, la rundanina 'l è 'n uśel sacar e la gh'à la prutesiòṅ ad la Madóna. A s créd che la rundanina la gh'appia sèg na gosa dal sang ad Gesù Bambèṅ, tolta quand al Śgnór al s èra punt cun un spéṅ mentar 'l era drèe a scapar via da Erode. 'N atra versiòṅ la diś ch'la sia banadeta par la Madóna p'r aver tiràa via al spini da la curona che Crist crucifis al gh'iva in testa.
In Rumagna i diśan: "Furtunêda l’è cla ca che al rundanén e’ nid a ‘l j’i fa" e a Guastala a gh'è cal pruverbi chè: "Par San Benedétt la rundanina la turna al técc".
[modifica] Salvaguardia dal rundanini
Nunustant chi uśei chè i sian prutet par la léǵ, i eṅ sempar ad meno in di nostar ciei. La distrusiòṅ di gnai, i vlèṅ e l'alterasiòṅ di sò habitat i eṅ al mutiv principal dal lór spupulament. Se qualchidòṅ al gh'is da védar śbragar di gnai di rundanini, al pól far na segnalasiòṅ a l'ENPA, a Legambiente o diretament al Corp Furestal dal Stat.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta
