Parpaja

Da Wikipedia.
Vai a: navigazione, Zerca

Provincia di Modena-Stemma.png Artéccol in dialètt mudnés Modena-Stemma.png

Articul in Miranduleś
Du parpaji pugiadi su 'n fior

La parpaja (farfalla in italiàn) l'è 'n inset che, cum al faleni, al fa part ad 'l ordan di Lepidoteri.

La distinsioṅ fra parpaji e faleni la n rispond minga a na clasificasioṅ sientifica e tasunomica ma la daśven da l'uś ad tut i dè. Generalment al parpaji i gh'anan di abitudini diurni e di anteni clavadi (a difarensa ad queli dal faleni ch'i en da spes patnadi o a forma ad fil) e i seran gl'ali a libar in puśisioṅ ad ripoś.

[modifica] Al cicclo vital

Quatar i en i stadi principai ad vita ad na parpaja: óv, ruga, pupa e adult.

  • Óv: Subit prima dla sćiuśa 'l óv al dventa scur, e a s pol vedar dentar la ruga śovna mov'r-as.
    Da prima la taja na sorta ad "querć" sircular in dal rivestiment rigid ad 'l óv, pò la s cucia fóra cun dal cuntursioṅ dal corp.
    Questa chè l'è una dal faśi in du la parpaja l'è piò a risć. Na volta gnuda fóra, generalment la ruga la magna al gus vod d'l óv e la toś al nutriment util a scampar in fin al mument in du la gh la cava a catar na pianta ospita.
Rughi ch'i en drèe a magnar na foja
  • Ruga: la ruga la sarnis un gamb adat e la fa un cusineṅ ad seda in du la taca la coa, pò la fisa na "singia" ad material medeśum ch'la s fa pasar 'd intoran e ch'la stà tacada al suport dat dal gamb. La pela dla ruga la s vèra lung la vita e la pupa la taca a gnir fóra. Na serie ad cunturciment i cuciaṅ la pela dla ruga vers la coa p'r esar bandunada e la pupa l'asum la sò forma stabilment.
  • Pupa: Subit prima dal sparpajament, al culor dla parpaja adulta al dventa vagament viśibil. Al rivestiment dla pupa al s vèra e la parpaja la taca faticośament a gnir fóra.
    Quand l'è gnuda fóra tuta, la pansa dla parpaja la pruduś un liquid dit meconi ch'al cunteṅ i prudot ad scart ch'i s eṅ muciàa durant al stadi pupal.
    Dop la sćiuśa, la parpaja la stà cun gl'ali pigadi e la i espand pumpand emolinfa in dal nervaduri alari. 'L è dimondi impurtant che gl'ali d'l inset i s espandan suficentement in presia prima 'd indurir-as senò i rimarev defurmadi in manèra permanent.
Na parpaja adulta
  • Adult: La parpaja cumpletament svilupada la gh'à na vita totalment difarenta da quela dla ruga: mentar questa chè la s nutris ad foji par cresar, la parpaja la pasa al temp titand al netar da i fiór. Al sò ubietiv final 'l è quel 'd asicurar la riprodusioṅ.
Na Falena ch'l'è na parpaja nuturna


Generalment la vita dla parpaja l'è dimondi curta, la va da qualc gioran a na stmana o du e, sol pochi volti, la scampa un meś. Ad esempi, la "Vanesa io", o Oć ad pavoṅ (Inachis io), la pasa 'l inveran in letarg prima ad far anc sincsent óv par volta a 'l inisi 'd primavera, quindi la gh la cava a scampar par du stagioṅ.


La parpaja più granda ch'a gh sia l'è la Ornithoptera alexandrae o parpaja dla regina Alesandra ch'la pol rivar ad aver di ali ad 31cm, na lunghesa 'd 8cm e un peś ad 12 gram.


Animali della campagna emiliana (tradurre)Bèsti ed la campâgna emiliânaBisti d'la canpâgna emigliènaBèsti dla campagna emiglianaBesti d'la campâgna emiliana

anatranâderanàdranàdranàdör | barbagiannibarbagiânbarbazànbarbagiaṅ | bue | pidocchiopiōcbdòcpiôc'bdòc | bigattinobigatèinbègatèṅ | biscia / serpebésabessabéssabîssa | baco da seta / bombicebèigh da sèidabigàtbigâtbigàt | rosporôspbòtrospbòt | canecâncancâncan | capponecapòuncapåncapòuncapôn | cavallocavâlcavàlcavâlcavàl | caprachêvrachèvrachèvracrèva | cuculocóchcócchcócchcócch | conigliocunîn-cunéjcunéicunéj o cunèṅcunî | cornacchiacurnâciacurnacia | asinoêṣenèsenèsenèsen | apevrèspaevbêgaev | formicafurmîgafurmìgafurmìgaformìga | gallogâlgàlgalgàl | gallinagalèinagalénagaleinagalén'na | gattogâtgàtgatgàt | gazzagâzagaśa | grillogrélgrélgrilgrél | lupolòuvlauvluvlöv | ramarroingòrligùrramarligùr | leprelēvralivralevralëvra | chiocciola / lumacalumêgalumègalumagalumèga | lucertolaarzintèlalusértaluśertalusértla | maialenimêlporcgosèn | moscamòscamåscamoscamōsca | merlomêrelmèrelmerulmèrel | mulomólmóllmulmóll | talpatêlpamusåntalpamusön | porcellinonimalèinninénninetninén | ocaôcaócaocaóca | pipistrelloparpastrèlpalpastrèlpipistrelpalpastrèl | topo / sorcio / rattopòundgapåndgasoragpôngö | farfallaparpâjaparpàiaparpajaparpàia | passeropâsrapàserpàserpàser | pettirossopetròspetros | pecorapēgrapigrapegurapigra | piccione / colombopisòunpizônclombpizôn | pulcepólgapólsapulsapólsa | ragnorâgnràgnragnràgn | rana / ranocchioranôcranòcranaranòc | ricciorésris | rondinerundanèinarundanénarundaninaröndanén'a | scarafaggiopanarâsascarafaś | tignola / tarmatêrmlatarmatarmatarma | tarlotarōltaroltaroltarol | tafanotavântavàṅ | tacchinopîttòchtoctòch | vaccavâcavàcavacavàca | volpevòulpavôulpvolpvôlpa | cicalasighêlazigalasicalazigala | zanzarasarabîgasinzela o sinsala | civettasfètlazvèttasivetazivètta

Strumenti personali

Varianti
Azioni
Al pâgini pió impurtânt
Cme scréver in:
Strumenti
Altre lingue