Parpaja
Artéccol in dialètt mudnés ![]()
La parpaja (farfalla in italiàn) l'è 'n inset che, cum al faleni, al fa part ad 'l ordan di Lepidoteri.
La distinsioṅ fra parpaji e faleni la n rispond minga a na clasificasioṅ sientifica e tasunomica ma la daśven da l'uś ad tut i dè. Generalment al parpaji i gh'anan di abitudini diurni e di anteni clavadi (a difarensa ad queli dal faleni ch'i en da spes patnadi o a forma ad fil) e i seran gl'ali a libar in puśisioṅ ad ripoś.
[modifica] Al cicclo vital
Quatar i en i stadi principai ad vita ad na parpaja: óv, ruga, pupa e adult.
- Óv: Subit prima dla sćiuśa 'l óv al dventa scur, e a s pol vedar dentar la ruga śovna mov'r-as.
Da prima la taja na sorta ad "querć" sircular in dal rivestiment rigid ad 'l óv, pò la s cucia fóra cun dal cuntursioṅ dal corp.
Questa chè l'è una dal faśi in du la parpaja l'è piò a risć. Na volta gnuda fóra, generalment la ruga la magna al gus vod d'l óv e la toś al nutriment util a scampar in fin al mument in du la gh la cava a catar na pianta ospita.
- Ruga: la ruga la sarnis un gamb adat e la fa un cusineṅ ad seda in du la taca la coa, pò la fisa na "singia" ad material medeśum ch'la s fa pasar 'd intoran e ch'la stà tacada al suport dat dal gamb. La pela dla ruga la s vèra lung la vita e la pupa la taca a gnir fóra. Na serie ad cunturciment i cuciaṅ la pela dla ruga vers la coa p'r esar bandunada e la pupa l'asum la sò forma stabilment.
- Pupa: Subit prima dal sparpajament, al culor dla parpaja adulta al dventa vagament viśibil. Al rivestiment dla pupa al s vèra e la parpaja la taca faticośament a gnir fóra.
Quand l'è gnuda fóra tuta, la pansa dla parpaja la pruduś un liquid dit meconi ch'al cunteṅ i prudot ad scart ch'i s eṅ muciàa durant al stadi pupal.
Dop la sćiuśa, la parpaja la stà cun gl'ali pigadi e la i espand pumpand emolinfa in dal nervaduri alari. 'L è dimondi impurtant che gl'ali d'l inset i s espandan suficentement in presia prima 'd indurir-as senò i rimarev defurmadi in manèra permanent.
- Adult: La parpaja cumpletament svilupada la gh'à na vita totalment difarenta da quela dla ruga: mentar questa chè la s nutris ad foji par cresar, la parpaja la pasa al temp titand al netar da i fiór. Al sò ubietiv final 'l è quel 'd asicurar la riprodusioṅ.
Generalment la vita dla parpaja l'è dimondi curta, la va da qualc gioran a na stmana o du e, sol pochi volti, la scampa un meś. Ad esempi, la "Vanesa io", o Oć ad pavoṅ (Inachis io), la pasa 'l inveran in letarg prima ad far anc sincsent óv par volta a 'l inisi 'd primavera, quindi la gh la cava a scampar par du stagioṅ.
La parpaja più granda ch'a gh sia l'è la Ornithoptera alexandrae o parpaja dla regina Alesandra ch'la pol rivar ad aver di ali ad 31cm, na lunghesa 'd 8cm e un peś ad 12 gram.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta