Sorag
Artéccol in dialètt mudnés 
Al sórag (Mus musculus) (topo in italiàn) 'l è 'n mamìfar ruditór dla famìja di Murìdi. 'L è anc ciamâ sórag dumèstic par difaresiàr-al da quél salvàdag (Apodemus sylvaticus) o da quél dal fóggni e di fiùm, dimóndi più grand, ch'l'è la Póndga.
I màgnan da tut, più che àtar ròba vegetàla ma anc carna e derivâ dal lat. Dal vòlti, par cambiàr al sò magnàr, i n s faṅ minga prubléma a magnàr dla mèrda.
I eṅ al bèsti più cumùni dal gènar Mus e a gh n è na quarantìna da spéci. I sórag i s càtan in tut i paéś dal mónd, dimóndi vòlti a fianc d'l óm ch'a gh dà, sensa vlér-al, cà e magnàr.
Purtròp i sórag i pólan purtàr sèg anc dal malatìi cuma la leptospirosi.
Indice |
[modifica] Distribusioṅ
A s pènsa ch'i daśvégnan da l'Aśia sentràla e i s eṅ stramnâ dapartùt in dal mónd par mèś di cumèrs ad tèra e ad mar.
L'è na spéce ch'la s adàta dimóndi bèṅ e la viv praticamènt in tut i post in du a gh'è dal magnàr e di sit adàt par lugàr-as, p'r eśèmpi in di ambiènt urbàṅ e suburbàṅ mèntar 'l è dimondi dura catàr-al in di pòst rurài dla muntàgna e in di bòsc.
A s pól dir ch'i sórag i patìsan la cuncurènsa ad gl'atri bèsti ch'i pàran lór (i ruditór) parchè i n eṅ minga na spéce ch'la gh la cava a vìvar bèṅ sénsa prubléma còntra di sò simìi.
[modifica] Descrisiòṅ
Al pēl 'l è curt e luśènt ad culór griś scur e al quàcia al corp fiṅ in fónd a part śampi, uréci, cóa e punta dal muś ch'i eṅ nudi e ad culór griś-ròśa. Al còrp 'l è diviś in 3 part: tèsta, trònc e cóa. La maṅ dal sórag la gh'à quàtar dida, quéla di pē sinc.
Al sèns d'l udìt 'l è dimóndi śvilupâ. I sórag i pólan sintìr dal frequènsi fiṅ a 100 kHz, e anc da piò a s pól dar, e dònchina bèṅ da 'd là di ultrasòṅ. Par cumunicàr al dróa di sòṅ che anch gl'urèci umaṅ i pól sintìr ("squiti"). I sórag i i dróan da spés p'r i arciàm a lunga distànsa, o di ultrasòṅ par cumunicàr cun chi àtar datéś.
[modifica] Biulugìa
I eṅ dal bèsti ch'i s métan in mot dòp al tramònt e i s ténan luntàṅ da la luś fòrta. Durànt al dè, i sórag i pònsan in di sò tani, da spés impinìdi ad ròbi quài cartòṅ, stòfa e èrba.
Al sórag al n và minga in letàrg a difarènsa di àtar ruditór parchè al n patìs minga tant al fréd, basta ch'a gh sia dal magnàr e lò 'l è a pòst.
I eṅ dal bèsti ch'a gh piàś vìvar insém furmànd di grup, arcgnusénd-as in baś a cum i èṅ fat a livèl genètic e par via di udór. Par far capìr la sò preśénsa a chi àtar, i sórag i dróan di segnài ulfatìṿ, marcànd da spés al teritòri cun la pisa e i pét, in genàr lung 3mm e ad culór négar.
Di studióś dl'Università dla Florida i aṅ capî ch'al fémni i vólan arcupiàr-as cun di masć ch'i gh'ànan di udór difarènt e pò i fànan i gnai in cumùn cun di altri fémni cun al stés udór. Quést a vól dir ch'a gh'è al caś ch'a gh sìan anc dal surèli in mèś.
[modifica] Riprudusiòṅ
I sórag i gh la càvan a far di fiói durànt tut 'l an: la fémna la pól parturìr in cuntinuasiòṅ, anc quìndas vòlti in 'n an. 'L èstar al dura 20 óri mèntar al cicclo 5 dè. Quand un muć ad fémni i vìvan insém i téndan a n andàr minga in èstar ma a basta met'r-i in cuntàt cun la pisa dal masć e 'l èstar al vèṅ in 3 dè.
Dòp 'l acupiamènt, la fémna la mét sù un tap vaginàl ch'al dura un dè e che 'l impedìs a i masć ad muntàr-la incóra. Dòp 3 stmani, i nàsan i surghèṅ, da 3 a 14. La fémna la i crès da par lē e la casa via i masć p'r evitàr che lì lór i i màgnan.
I pìcui pena nâ i eṅ òrub e nud: al pél al taca a crésar dòp 3 dè mèntar gl'òć i vènan vèrt dòp 2 stmani. Dòp 5/8 stmani 'd vita, i sórag i pólan tacàr a far di fiói a sò vòlta.
In gènar un sórag al campa 'n an ma al pól rivàr anc a 3.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta
