Rosp
Artéccol in dialètt mudnés ![]()
Al rosp (Bufo bufo, rospo in italiàn) 'l è 'l anfibi più grand 'd Europa, infati al pól rivàr a 20 cm (śampi escluśi). 'L è na bèstia dimondi cumuna in Europa e in dl'Africa dal Nord-Ovest.
'L è prutet par la cunvesiòṅ ad Bèrna par la prutesiòṅ dla fauna minora.
Indice |
Anatumìa [modifica]
La sò culurasiòṅ l'è marona, ch'la pól téndar al rusić, al stomag al dà sul bianc. La pèla l'è pina ad veruchi ch'i secernan dal sustansi lucinogini cuma la 5-metossi-N, N-dimetiltriptamina, la bufotenina e la bufalina.
Al pupili dal rosp i èṅ culgadi, 'l òć 'l è ramàa o ad culór d'l òr, mèntar in sal còl a gh'è du giandli padòtidi uvali.
I rosp meridiunai i tèndan ad èsar più grand e cun na pèla più "spinośa" e cun dal veruchi più marcadi.
Biulugìa [modifica]
L'è na bèstia prevalentement nuturna, ad dè al ténd a nascónd'r-as in di buś e in di śbrag, sóta al prédi o in di sit riparàa da la luś. Quand 'l è in perìcul, al s mét in na pośa intimidatoria cun la tèsta a bas e al parti pusterióri alvadi. Rispèt al Bufo viridis al frequenta di ambiènt sut e al ténd a turnar sempar in dla stesa pucia 'd acqua par riprudur-as, dal vòlti faghend anc soquant km.
Durant chi spustament chè dimondi individuṿ i vènan masàa par al machini e 'l è par qual lè che al rosp al tènd a scumparir dal śoni in du al s è stablìi 'l óm.
Cumpurtament [modifica]
A s nutris praticament ad tut quèl ch'a gh la cava a met'r-as in bóca: insèt prima da tut, pò lumaghi, bèg e picui invertebràa cuma i pól èsar i sorag.
I sò nemìg naturai i èṅ i sarpent, al bisi, i ris e, quand i èṅ ancora di girèṅ, i pés. Par furtuna al rosp i gh'aṅ sèg dal giandli velenóśi e quindi al s pól anc difendar o al s pól butàr in dl'acqua.
Riprodusiòṅ [modifica]
Dopa al letarg ad 'l invèraṅ, quand la taca la primavera, la partis la stagiòṅ di cupiament. Vers 'l inisi ad Mars, i rosp i vaṅ datèś a i sit riprudutiv (sulitament cors 'd acqua, pós o stagn) e i s tàcan al fémni ch'i èṅ dimondi più grandi. Dal vòlti a suced che i masć i èṅ acsè tant numeróś che lèlór i gh rèstan sechi sufucadi.
La fémna la dèpòṅ 10.000 óṿ in dl'acqua a l'incirca in un curdóṅ gelatinóś, in cal mèntar al masć al i feconda.
Quand chi óṿ lè pò i s vrànan, i gnaràn fóra di muniscui bèstjulini negri acquatichi: i girèṅ. Lìlór i carsarà magnand par la magior part di alghi e di atar minuscui materiai urganic.
La temperadura dl'acqua in du i èṅ la detarminarà al temp dla metamorfośi: più a gh'è cald più a vól dir cha la pucia l'è drèe a sugàr-as.
A i girèṅ i gh crésan prima al śampi sóta e pò queli sovra. A cal punt chè, i tàcan a digiunar parchè al sò aparàa bucàl (e anc al stómag) 'l è drèe a trasfurmar-as: difati da univur i dvantarà d'insetivur.
La metamorfośi la dura oṅ o du dè: la coa la sparis e la servirà par dar-ag dl'energia par cumpletar al prucès e dvintar un rosp.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta