Ris
Artéccol in dialètt mudnés 
Al ris (Erinaceus europaeus, riccio in italiàn) 'l è 'n mamìfar dla famija di Erinaceidae. 'L è anc ciamàa imprupriament purcuspèṅ.
Al ris al gh'à dal carateristichi arcaichi (cuma la fórmula dintaria o la cunfurmasiòṅ dal sarvel) ch'l'à mantgnùu rispèt a i prim mamìfar cumpars in sla Tèra. 'L à sulamènt evulùu al rivestiment ad spèṅ dla pelicia (al gh'n à fin a 5000).
La speransa 'd vita dal ris in natura 'l è a l'incirca ad 5 an, mèntar in catività al pól scampar anc al dópi.
Indice |
[modifica] Distribusioṅ e habitat
L'è na spece estremament adatabila e la viv praticament in tut Europa (Scandinavia e Siberia cumpreśi). I ris sardagnói e sicigliàṅ i èṅ un pòc difarent da quei cuntinental.
[modifica] Descrisioṅ
Al ris al gh'à un tesć biślung e un sarvel pìcul che lò al dróva par decifrar i segnai ulfativ. Anc al tat 'l è dimondi svilupàa, un pò ad mèno la vista anc s'al pól védar a 30 mètar ad distansa ad dè e a 12 mètar ad nòt. Nunustant gl'urèci i sian piculi e nascosti sóta al pèl, i ris i gh la càvar a sintìr frequensi fra 250 e 60.000 Hz, bèn déntar a gl'ultasòṅ al chè 'l è dimondi ùtil quand 'l è in sèrca dal magnar.
I ris i gh'aṅ dal ganasi forti cun 36 dènt.
Al còrp 'l è tracagnòt e a forma ad pir. I pèe i èṅ ślungàa cun sinc dida e ungi a punta.
La pèla nuda (sérc intoraṅ a i óć, urèci, śampi e naś) l'è ad culór nègar. Al pèl 'l è ìspid ad culór griśastar/beige.
I spèṅ i gh'aṅ du ubiètiv: difendar al ris da i predatór e dar-gh na pruteśiòṅ quand al strabuca.
[modifica] Biologia
Al ris 'l è na bèstia escluśivament nuturna. Nunustant al sèmbri 'n animal gòf e generalment al s móva lentament, al ris 'l è bòṅ ad cùrar velucement e anc ad nudàr quand 'l è 'l caś.
Durant al dè al pònsa in dla sò tana, fata sulitament in un śbrag in dal sòtbosc, fra i tronc e al foji cascadi a tèra. Ad nòt al vèṅ fóra par sercàr al magnàr e al fa di tragìt sèmpar cumpàgn: al n gh'à minga timór di spasi avèrt parchè 'l è bèṅ prutèt da i sò spèṅ. Cla difeśa lè la n cónta gnint ad frónt al vólpi: lilór i gh pisan ados e al ris 'l è custret a verar-s. A cal punt lè, la vólp la 'l morśga in sal grugn ch'l'è morbid e pò la 'l magna.
Anc cun al machini a n gh'è gnint da far: i èṅ da i du a i tri migliòṅ i ris ch'i pérdan la vita ogni an spaplàa in strada.
'D invèran (da utóbar ad avril) i ris i vaṅ in letarg e, s'i n aṅ minga magnàa a basta, i vaṅ in a risć ad murìr ad fam.
[modifica] Alimentasiòṅ
Al ris al magna da tut: insèt, ragn, bèg, lumaghi, uśei, óṿ, sorag foji e fruta. Al lat al n al pól minga bévar: par lò 'l è un vlèṅ.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta
