Quassta qué l é una våuṡ bän scrétta

Dialàtt bulgnaiṡ

Da Wikipedia.
(Reindirizzamento da Bulgnéś)
Jump to navigation Jump to search
Amdâja
Quassta l é na våuṡ bän scrétta, adlétt cme óṅna däl méi våuṡ fât da la comunitè.
L é stè arcgnussó cme tèl pr al sô åurden, qualitè däl informaziån e blazza grâfica.
Naturalmänt i én bän acûlt drétti e mudéffic ch'äl pòsen miurèr al lavurîr qué.

Provincia di Bologna-Stemma.png Artéccol in dialàtt bulgnaiṡ Bologna-Stemma.png

Bulgnaiṡ
Dialétt bulgnîṡ.PNG
Nómm luchèl???
bulgnaiṡ
Parlànt???
(?)
470 000
Eṡänpi???
Tótt i èser umàn i nâsen lébber e prezîṡ in dgnitè e dirétt. I an la raṡån e la cusiänza e i s an da cunpurtèr ón con cl èter cme di bón fradî.

Al bulgnaiṡ l é ón dialàtt dla längua emiglièna, óṅna däl dåu längv dal continuum linguésstic emigliàn-rumagnôl.

Difuṡiån[modifica | mudéfica la surzéia]

L é bacajè int la zitè metrupulitèna ed Bulåggna (fòra che int äl cmónn ataiṡ a Iómmla), int äl cmónn ed Castèl int la pruvénzia ed Môdna, int La Sanbûga int la pruvénzia ed Pistòja e däl bandi ed Zänt int la pruvénzia ed Frèra.

Clasificaziån[modifica | mudéfica la surzéia]

Al bulgnaiṡ al cunprànnd sî såttvariànt prinzipèli ch'äli én un pôc difaränti par la prunónzia e pr äl parôl:

Urtugrafî[modifica | mudéfica la surzéia]

Abicî[modifica | mudéfica la surzéia]

Al môd ed scrîver bulgnaiṡ l é stè creè dal Dagnêl Vitèli. Al abicî bulgnaiṡ al à 22 létter ed bèṡ pió èter sagg’ coi séggn diacréttic. Äli én 38 in tótt sänza tgnîr in cånnt däl grafî ch’an äli én cunpâgn par scrîver són prezîṡ.

A a (a)
B b (bé)
C c (cé)
D d (dé)
E e (e)
F f (èf)
G g (gé)
H h (âca)
I i (i)
J j (i lónga)
L l (èl)
M m (èm)
N n (èn)
Ṅ ṅ (èn col puntén)
O o (o)
P p (pé)
Q q (qu o cu)
R r (èr)
S s (ès)
Ṡ ṡ (ès col puntén)
T t (té)
U u (u)
V v (vi o vó)
Z z (zêda)
Ż ż (zêda col puntén)

Socuànt létter (vuchèli) äl pôlen èser canbiè ed lungazza dai séggn diacréttic.

Vuchèl[modifica | mudéfica la surzéia]

Al bulgnaiṡ al à magâra pió vuchèl dl itagliàn.

Grafî Nómm Sån (IPA) Eṡänpi in bulgnaiṡ Eṡänpi in ètri länguv
a - à a cûrta /a/ lażż acqua (IT)
a - e a dabbla - e dabbla /ǝ/ schéṅna - métter uaglióne (NAP)
â a lónga /a:/ pajâz Sahne (DE)
å a srè /ʌ/ Bulåggna gut (EN)
ä e dimónndi avêrta e cûrta /æ/ inteligiänt fat (EN)
e - é e srè /e/ economî - pén meno (IT)
è e avêrta lónga /ɛ:/ lèder perso (IT)
ê e lónga /e:/ ṡvêlt Tee (DE)
i - í i /i/ dṡvilópp - chíllo Bari (IT)
î i lónga /i:/ Flî see (EN)
ò o avêrta /ɔ/ - /ɔ:/ inbariagòt vuoto (IT)
o - ó o srè /o/ mói ordine (IT)
ô o lónga /o:/ fiôl Sohn (DE)
u u /u/ sugabått usare (IT)
û u lónga /u:/ balû uso (IT)

Consonànt[modifica | mudéfica la surzéia]

Gran pèrt dal consonànt as scrévven cunpâgn a l itagliàn. Eceziån:

Grafî Nómm Sån (IPA) Eṡänpi in bulgnaiṡ Eṡänpi in ètri länguv
c (1) - ch - ch' - cc c dûra /k/ c - chi - ch'as - sàcc chi (IT)
c (2) - c' - cc' (3) c dåulz /ʧ/ c' - uràcc' cera (IT)
c c dabbla /ts/ cínno Monza (IT)
g (1) g dûra /g/ grand gatto (IT)
g (2) - g' - gg' (3) g dåulza /ʣ/ giósst - curâg' - dågg' coraggio (IT)
gn gn dåulza dabbla /ɲ/ sgnåur araña (ES)
ggn gn dåulza fôrt /ɲ:/ Raggn bisogno (IT)
n n /n/ ân pane (IT)
ṅ (ṅn) n vlèr /ŋ/ culéṅna sing (EN)
s s såurda /ʂ/ sôrbel Sneijder (NE)
s sunôra /ð̠/ er fuso (IT)
z z såurda /θ/ aziån cerro (ES)
ż z sunôra /dz/ - /ð/ żûg zuppa (IT)

(1) Quand dåpp ai én a,o,u
(2) Quand dåpp ai én i,e + 'n ètra vuchèl;
(3) Såul a fén parôla


  1. La cunbinaziån sc (/ʃ/) cme in itagliàn an i é brîṡa.
  2. s-c as dîṡ separè: s+c' . Eṡänpi: "s-ciavvd"
  3. s-g as dîṡ separè: s+g' . Eṡänpi: "s-giazèr"

Èter grafî[modifica | mudéfica la surzéia]

In pruvénzia i dialétt én divêrs int la prunónzia e int äl parôl da quall ch'as dscårr a Bulåggna. Só in muntâgna, pr eṡänpi, as tôr al sît dl azänt zircunflès al mâcron (¯). In socuànti band e żôn i én pûr druvè séggn diacréttic 'me la téllda (˜) pr äl vuchèl naṡèli (eṡ.: Bażã). Int la bâsa, bän e spass, qualla che a Bulåggna zitè a l é såul na e srè cûrta (é), la dvänta éi (eṡ.: turtléin). Däli vôlt quassta cunbinaziån qué l é ancåura druvè int al cheplôg.

Gramâtica[modifica | mudéfica la surzéia]

Al bulgnaiṡ a divîd dû gêner (maschîl e feminîl) e dû nómmer (singulèr e plurèl). Par vultèr al feminîl i agetîv e i pió sustantîv as żónta al sufîs -a col maschîl: defizänt → defizänta, påndg → påndga.

Fèr al plurèl l é però dimónndi pió difézzil. Defâti, a diferänza dl itagliàn, in magâra chèṡ an as żóntan brîṡa sufîs ed vuchèl mo as prodûṡ n'alternânza vucâlica int la radîṡ dal sustantîv, asquèṡ cme cali längv germânichi. Acsé arän pr eṡänpi:

  • å - ó: biånndbiónnd
  • ô - û: żnòc'→ żnûc'
  • äl parôl che finéssen par -èl o -ôl äli àn al plurèl par e : martèlmartî; fiôlfiû.

Äl parôl maschîl che finéssen in consonànt armâgnen acsé cme äli én: al râmi râm. Äl parôl feminîl mégga derivè da parôl maschîl äli pêrden la -a finèl: la rôdaäl rôd. Quèlca vôlta a l é pusébbil żuntèr däl vuchèl eufònichi: fammnafàmmen Äl parôl feminîl derivè da parôl maschîl (sustantîv muvébbil) äl fåurmen al plurèl invêzi con -i: biånndabiånndi; ziéṅnaziéṅni

Artéccol[modifica | mudéfica la surzéia]

I artéccol i pôlen èser: Determinatîv: al; la; l´; i; äl; äli.

Indeterminatîv: un; (u)na; di; däl; däli.

Sugèt cléttic[modifica | mudéfica la surzéia]

Al bulgnaiṡ al à un sistamma verbèl cunplès abâsta: al cunprànnd quâter clâs verbèl (vêrb che i finéssen pr èr, air, er, îr) bän e spass iregulèri såura tótt int al preṡànnt indicatîv. Particularitè dal bulgnaiṡ e di èter dialétt däl längv galo-rumànż a l é al sugèt cléttic. I én:

Espansiån dal sugèt: a (mé); (e) t (té); al, la (ló, lî); nuèter (nuèter); vuèter (vuèter); i, äli (låur)
Prunómm persunèl: ; ; ló, lî; nuèter, ; vuèter, ; låur

Vêrub[modifica | mudéfica la surzéia]

Èser
Persåṅna Fåurma afermatîva Fåurma interugatîva[1]
Preṡänt Inparfèt Pasè luntàn Futûr Preṡänt Inparfèt Pasè luntàn Futûr
a sån ai êra a fó a srò såggna? êria? fójja? sròja?
t î t êr t fóss t srè ît? êret? fósset? srèt?
l é l êra al fó al srà êl? êrel? fóll? srèl?
l'é l'êra la fó la srà êla? êrla? fólla? srèla?
Nuèter a sän ai êren a fónn a srän saggna? êrgna? fóggna? sraggna?
Vuèter a sî ai êri a fóssi a srî sîv? êri? fóssi? srîv?
Låur i én i êren i fónn i sran êni? êrni? fónni? srèni?
äli én äli êren äl fónn äl sran
Persåṅna Fåurma afermatîva Fåurma interugatîva[1]
Congiuntîv Condiziunèl Condiziunèl
Preṡänt Pasè
a séppa sîa a fóss a srêv sréjja?
t sépp t fóss t sréss srésset?
al séppa sîa al fóss al srêv sréll?
la séppa la fóss la srêv srélla?
Nuèter a saggna a fóssen a srénn sréggna?
Vuèter a siêdi a fóssi a sréssi sréssi?
Låur i séppen sîen i fóssen i srénn srénni?
äl séppen äl fóssen äl srénn

Cognugaziån dal vêrb magnèr

  • a mâgn
  • t mâgn
  • al, la mâgna
  • nuèter a magnän
  • vuèter a magnè
  • låur i mâgnen

Cognugaziån interugatîva dal vêrb magnèr

  • mâgna?
  • mâgnet?
  • mâgnel? mâgnla?
  • magnaggna?
  • magnèv?
  • mâgn-ni?


Se t vû savair d pió vèt a scartablèr la gramâtica ufizièla dal bulgnaiṡ.

Nómmer[modifica | mudéfica la surzéia]

In bulgnaiṡ la distinziån stra'l nómmer maschîl e quall feminîl a i é fén al 3:

  • ón - óṅna
  • - dåu
  • trî - trai

Dal quâter in pô an i é brîṡa pió distinziån.

I nómmr urdinèl, dåpp dal 10, i vôlen la fåurma quall di (qualla däl pr i nómmer feminîl). As pôl druvèr la fåurma chèlc dl itagliàn, cme undicêṡum, ventêṡum, ecz. pr i regnànt, eṡ.: Pèpa Pío dodicêṡum.

Zéffra Cardnèl Urdnèl
0 żèr - żêro - an i é brîṡa -
1 ón (♂) óṅna (♀) prémm (♂) prémma (♀)
2 dû (♂) dåu (♀) secånnd (♂) secånnda (♀)
3 trî (♂) trai (♀) têrz (♂) têrza (♀)
4 quâter quèrt (♂) quèrta (♀)
5 zénc(v) quént (♂) quénta (♀)
6 sèst (♂) sèsta (♀)
7 sèt sètum (♂) sètma (♀)
8 òt utèv (♂) utèva (♀)
9 nôv nôn (♂) nôna (♀)
10 dîṡ dêzum (♂) dêzma (♀)
11 ónng' quall di ónng'
12 dågg' quall di dågg'
13 tragg' quall di tragg'
14 quatôrg' quall di quatôrg'
15 quenng' quall di quénng'
16 sagg' quall di sagg'
17 darsèt quall di darsèt
18 dṡdòt quall di dṡdòt
19 dṡnôv quall di dṡnôv
20 vént quall di vént
21 ventión quall di ventión
30 tränta quall di tränta
50 zincuanta quall di zincuanta
66 s-santsî quall di s-santsî
100 zänt quall di zänt
200 duṡänt quall di duṡänt
739 setzänt-träntanôv quall di setzänt-träntanôv
1.000 méll quall di méll
1.000.000 un migliån quall dal migliån
1.000.000.000 un miglièrd quall dal miglièrd

Pruvêrbi[modifica | mudéfica la surzéia]

  • A fèr i fât só an s inspåurca mâi äl man.[2]
(IT)Chi si fa i fatti suoi, non si sporca mai le mani.
  • Al bån vén al n à biṡåggn dla frassca.[3]
(IT)Al buon vino non bisogna la frasca.
Murèl: Al bån 'l à brîṡa biṡåggn ed contrasàggn. Riferimänt a la frassca ch'i ûst i miténn såuvr'äl só tavêren.
  • Al prémm cåulp an câsca 'l âlber.[4]
(IT)Al primo colpo non cade l'albero.
Murèl: Biṡåggna pruvèr pió 'd na vôlta par vénzer.
  • Anc quassta l é fâta déss quall ch'al cavó i ûc' a só mujêr.[2]
(IT)Anche questa è fatta disse quello che cavò gli occhi alla moglie.
Murèl: As dîṡ in riferimänt a quelcôṡa finé bän.
  • Andèr a la bâsa, tót i sant ajûten.[4]
(IT)A buona seconda ogni santo aiuta.
Murèl: Tótt i san navighèr col bån vänt.
  • Com déss la våulp al û: żå 'l an me pièṡ.[5]
(IT)Come disse la volpe all'uva: lasciala stare, che è acerba.
Murèl: As dîṡ ed chi al fà fénta 'd dspreżèr quall ch'ló 'l arêv vló.
  • Cum déss quall ch'al frèva äli ôc, ai vôl èser da fèr.[3]
(IT)Come disse colui che ferrava le oche: e' ci sarà da fare.
Murèl: As dîṡ par dîr dla fadîga 'd fèr quelcôṡa, cme frèr äli ôc.
  • Dal détt al fât ai é un gran trât.[2]
(IT)Dal detto al fatto vi è un gran tratto.
  • Dû gâl int un pulèr i stan mèl.[6]
(IT)Due galli in un solo pollaio stanno male.
Murèl: As dîṡ ed dû ch'i vôlen l'istassa rôba, cme dû rivèl in amåur.

Difaiṡa[modifica | mudéfica la surzéia]

Par vadder l artéccol conplêt, dè n'ucè al sît bulgnaiṡ

Al n é brîṡa vaira che la cunservaziån d una längua o d un dialàtt (par fèr prémma giän pûr d un idiòma) la séppa såul int äl man dal pòpol ch’al drôva cl idiòma e stièvo. Prémma de tótt, a s avän da métter d acôrd e dezîder se a vlän che al bulgnaiṡ al vâga avanti opûr se, come tanti ètri côṡ bôni d una vôlta, anca ló l èva da finîr int al panirån ed Cúccoli såul parché i ténp i én canbiè. A nó as é d avîṡ che biṡåggna fèr tótt quall ch’as pôl par salvèr al bulgnaiṡ dala môrt, sinchenå Bulåggna e tótt quant nuèter a srän pió pôver, pròpri come s’i avéssen tirè żå la Tårr di Aṡnî o mazè tótt i elefànt ch’ai é in Âfrica o tótti äl balên. Pió avanti in ste sît a miträn di artéccol par spieghèr méi parché la difaiṡa di idiòma pió cinén la séppa un saggn d modernitè e ed ziviltè. Pr adès supunän che tótt i viṡitatûr dal Sît Bulgnaiṡ i èven capé quasst e ch’i s dmànden csa fèr par salvèr al nòstr idiòma.

I puléttic, la Cmóṅna, la Pruvénzia, la Regiån e anc al Stèt itagliàn i àn da capîr che al bulgnaiṡ l é malè e che biṡåggna fèr quèl sóbbit ed lóng par môd ch'as pòsa salvèr, però biṡåggna ch’i fâghen quèl anc i bulgnîṡ, ch’i an sänper cardó al pregiudézzi faséssta che itagliàn = mudernitè e dialétt = vciâja e mancanza ed cultûra. Qué naturalmänt a n starän brîṡa a quistiunèr såura l’inpurtanza dl itagliàn, mo biṡåggna capîr che ormâi al bulgnaiṡ int la nòstra zitè al s sént tante pôc che al srêv méi se quî ch’i al san i turnéssen a druvèrel tótti äl vôlt ch’i pôlen: pr eṡänpi coi sû fiû se quíssti i al san almànc pasivamänt, con i anvudén se quíssti i inpèren bèle l itagliàn dai genitûr, e naturalmänt con sô maré o sô mujêr, sô fradèl o sô surèla, i amîg e, s’i capéssen al bulgnaiṡ, anc col lardarôl, al giurnalèr, al spzièl etecêtera. Con ste sît a vlän fèr da capîr che anc in bulgnaiṡ as pôl avair una vétta culturèl, e che al vèl la panna ed dscårr-el.

Biṡåggna ânca che tótti cäli autoritè ch’avän détt prémma i dâghen di góbbi par la salvazza dal bulgnaiṡ. Una vôlta ai êra la lażż regionèl N° 45 dal 7.11.1994, che però la n é mâi sarvé a un bèl gnínta: l'é stè finanziè såul dû ân e i bajûc i én stè dè vî in manîra bän e spass clientelèr, un quèl ch'an s pôl brîṡa azetèr. Pò la lażż l'é stè dscanzlè int al prinzéppi dal 2014, e såul dåpp che i inamurè dal dialàtt i an fât una gran tubèna al Cunsélli Regionèl l à dezîṡ ed fèrn un'ètra, la N° 16 dal 18 ed lói dal 2014. A starän da vàdder, pr adès biṡåggna dîr che ai 21 ed febrèr dal 2006 al Cunsélli Comunèl ed Bulåggna l à apruvè un åurden dal dé in favåur dal dialàtt bulgnaiṡ (artéccol dal Carlén), mo che anc quall l é stè un pô al sfôrz ed Magrén (ch'al strazèva la chèrta mójja coi dént). L é asolutamänt indispensâbil finanzièr däli ativitè ch’äl sêrven da bån a dèr un pô d respîr al nòster dialàtt, pr eṡänpi di cûrs come quî ch’avän bèle détt, di fumétt, di lîber pr i cínno, e pò quall ch’ai é bèle e ch’al vèl: cuncûrs ed leteratûra, ativitè culturèl, teâter, buratén, cunzêrt ed mûṡica bulgnaiṡa, conferänz, stûdi, publicaziån etezêtera. Ai vôl anc una cumisiån ch’la fâga däl parôl nôvi par tgnîr al bulgnaiṡ in scuèdra coi ténp.

Ai é però un quèl inpurtantéssum da dîr: biṡåggna che i prugèt finanziè i dâghen da bån di riṡultè, sinchenå la Regiån l’à da avair i góbbi indrî pr äli iniziatîv dl ân dåpp. A n psän pió tolerèr che di sôld dè par la difaiṡa e valoriżaziån di dialétt emigliàn-rumagnû i n prudûṡen gnanc mèż riṡultè concrêt con un’inzidänza sozièl, parché däli ativitè da purtèr avanti ai n é magâra!

Insåmma: la salvazza dal bulgnaiṡ l à biṡåggn ed fât cunvént e sinzêr sía dal èlt che dal bâs, con na cusiänza puléttica sicûra däl scumàss e däli idéi dimónndi cèri só quall ch’as à da fèr. Bän e spass la żänt i cràdden che la difaiṡa dal bulgnaiṡ la séppa såul na quistiån ed divartîres con st’idiòma, mo nó a pinsän che la difaiṡa la s fâga atravêrs l’aziån póbblica e l’ativitè ed tótt i dé ed quî ch’i dscårren in bulgnaiṡ. Par fèr capîr sti dû aspèt a publicän qué dû artéccol, al prémm såura la situaziån dal Pajaiṡ Bâsc, al secånnd só la situaziån dal plattdüütsch dla Germâgna setentrionèl, ch’al måsstra l’inpurtanza dl’aziån dal bâs quand as vôl difànnder un idiòma.

Leteratûra[modifica | mudéfica la surzéia]

Vadd al artéccol Leteratûra bulgnaiṡa

Al bulgnaiṡ l é un dialàtt pén rèṡ ed ôvri leterèri dal XVI sêcol fén dai nòster dé. Äli ôvri leterèri prinzipèli i én såura tótt tèst ed teàter, mo i én pûr ôvri ed pueṡî e prôṡa.

Ligâm ed fòra[modifica | mudéfica la surzéia]

  1. 1,0 1,1 Inversiån stra 'l vêrb e l'espansiån dal sugèt, cme in franzaiṡ.
  2. 2,0 2,1 2,2 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 484.
  3. 3,0 3,1 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 516.
  4. 4,0 4,1 Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 35.
  5. Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 2, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1872, p. 489.
  6. Citato in Carolina Coronedi Berti, Vocabolario bolognese italiano, vol. 1, Stab. tipografico di G. Monti, Bologna, 1874, p. 534.