Gal

Da Wikipedia.
C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś Emiliàn

Provincia di Modena-Stemma.png Artéccol in dialètt mudnés Modena-Stemma.png

Un gal e na galìna


Al pui (Gallus gallus domesticus o Gallus sinae) (pollo in italiàn) 'l è 'n uśèl dumèstic ch'al daśvèṅ da dal spèci selvàdghi indiàni.

Definisiòṅ

Al masć (tirâ sù par far di fiói e par la carna) al s ciàma gal, la fémna (ch'la fà i óṿ) l'è la galìna.

A secónd di an e dal péś di pui, gai e galìni i s ciaman anc:

  • pulàstar, fiṅ a 3/4 méś e un péś ad siesènt gram
  • pui dal graṅ, fiṅ a 'n an e un chilo ad péś
  • pui o pulàstra, fiṅ a ch'i dvèntan grand, cun un péś 'd un chìlo e mèś a 'l incìrca
  • galét, al masć śóvan fiṅ a siē méś ad vita
  • gal ruspànt un masć ch'al gh'à méno ad dèś méś ad vita
  • capòṅ, un masć sénsa cajòṅ ch'al riva a 2 chilo e mèś ad péś, castrâ a du méś ad vita
  • pulśèṅ, i putèṅ ad pui péna nâ
  • ciòsa, la galìna fémna ch'la cóva i óṿ o i pulśèṅ

Descrisiòṅ

Un pulśèṅ ch'al gh'à un dè ad vita

I pui i màgnan da tut. Quand i èṅ lìbar i rànan par tèra par catàr dal rumèli, insèt e dal bèsti pìculi cuma la luśèrta. Na ròba ch'i faṅ da spés l'è quéla ad bcar dla sàbia, di giarunsèṅ o di pès ad plàstica par via ad réndar più dūr i gus di óṿ.

I pui in natùra i pólan vìvar da sinc a und'ś an a secónd dla rasa. In di alivamènt intensìṿ, i pui da carna i vènan as sòlit masâ quand i gh'aṅ da siē a quartórdas stmani. Al rasi tiràdi sù par far i óṿ i gh la càvan a far-an tarśènt in 'n an ma quand na galìna la gh'à 'n an, l'in fà ad méno e alóra i èṅ druàdi par far di umugeiniśâ, di alimènt p'r i putèṅ o p'r al bèsti. Al pui più vèć 'l è mòrt a séd'ś an.

'N aròst prònt in tàula

I pui i èṅ di uśèi ch'i n gh la càvan minga a vulàr luntàṅ, quéi più alśēr i pólan però saltàr da 'd là 'd un recìnt o da 'n ram a c'l àtar.

I pui i èṅ dal bèsti ch'i vìvan insém naturalmènt. In un grup, soquànti galìni i cmàndan e i gh'aṅ al dìrit ad bcar par primi o ad sarnìr i lōg in du far al gnal. S'a s tira via un pui dal grup, a gh vèṅ dla cunfuśiòṅ in dla gerarchìa e a gh vól dal tèmp par rimétar al ròbi a pòst. Se invéci a s śònta di pui in un grup bèla fat a s va in a risć ch'i bècan, specialmènt s'i èṅ śóvan.

Al galìni i téndan a far i gnal in di pòst in du a gh'è bèla di óṿ dèntar, dal vòlti i i tóśan anc da di atri ciòsi par met'r-i in di sò gnal. 'L è acsè che gl'alevadór i dróan di óṿ fint (i éndas) par far far i gnal in du a gh par a lór. Da nutàr ch'i éndas i èṅ anc i óṿ mars ch'i pùsan un muć o i óṿ fint ad légn ch'i s dróan par far i calsét.

Al rasi ad galìni dimóndi famóśi i èṅ quéla faraòna e quéla padvàna.

Pruvèrbi e mód ad dir

Prim piaṅ dna galìna
  • Andàr in gal śòp: èsar śòp
  • Śampi ad galìna: quand a sa scriv ch'a n s capìs gnint
  • La prima galìna ch'la canta l'à fat 'l óṿ: Andàr in dascōrs par prim a vul dir da spés èsar culpévul 'd na ròba
  • At pus cuma 'n éndas: quànd òṅ al gh'à un tànfar ad c'l àtar mónd
  • Insaplâ cum un pulśèṅ in dla stópa: far fadiga a far un quèl
  • Èsar cuma dū gai in dal pulâr: quand a n s va minga 'd acòrd
  • A la galìna inśgórda a gh'è carpâ al gòs: quànd a s vōl tròp pò a n s pòrta a cà gnint
  • Próa a cambiàr galét!: cunsìli a 'l dóni ch'i n gh la càvan minga a 'vér fiōl
  • Avéragh anc al lat ad galìna: avéragh anca 'l impusìbil
  • Galìna vècia la fa bòṅ bròd: un quèl ed vèć ch' al rènd, al prodùś méj e de piò 'd un quèl 'd nōṿ
  • 'L è méj 'n óṿ incō che 'na galìna 'dmàṅ: méj cuntintàr-as 'd un quèl cìc incō che 'd un quèl mìa sicùr edmàn


Animali della campagna emiliana (tradurre)Bèsti ed la campâgna emiliânaBisti d'la canpâgna emigliènaBèsti dla campagna emiglianaBesti d'la campâgna emiliana

anatranâderanàdranàdranàdör | barbagiannibarbagiânbarbazànbarbagiàṅ | bue | pidocchiopiōcbdòcpiôc'bdòc | bigattinobigatèinbègatèṅ | biscia / serpebésabessabéssabîssa | baco da seta / bombicebèigh da sèidabigàtbigâtbigàt | rosporôspbòtrospbòt | canecâncancâncan | capponecapòuncapåncapòuncapôn | cavallocavâlcavàlcavâlcavàl | caprachêvrachèvrachèvracrèva | cuculocóchcócchcócchcócch | conigliocunîn-cunéjcunéicunéj o cunèṅcunî | cornacchiacurnâciacurnacia | asinoêṣenèsenèsenèsen | apevrèspaevbêgaev | formicafurmîgafurmìgafurmìgaformìga | gallogâlgàlgalgàl | gallinagalèinagalénagaleinagalén'na | gattogâtgàtgatgàt | gazzagâzagaśa | grillogrélgrélgrilgrél | lupolòuvlauvluvlöv | ramarroingòrligùrramarligùr | leprelēvralivralevralëvra | chiocciola / lumacalumêgalumègalumagalumèga | lucertolaarzintèlalusértaluśertalusértla | maialenimêlporcgosèn | moscamòscamåscamoscamōsca | merlomêrelmèrelmerulmèrel | mulomólmóllmulmóll | talpatêlpamusåntalpamusön | porcellinonimalèinninénninetninén | ocaôcaócaocaóca | pipistrelloparpastrèlpalpastrèlpapastrèlpalpastrèl | topo / sorcio / rattopòundgapåndgasoragpôngö | farfallaparpâjaparpàiaparpajaparpàia | passeropâsrapàserpàserpàser | pettirossopetròspetros | pecorapēgrapigrapegurapigra | piccione / colombopisòunpizônclombpizôn | pulcepólgapólsapulsapólsa | ragnorâgnràgnragnràgn | rana / ranocchioranôcranòcranaranòc | ricciorésris | rondinerundanèinarundanénarundaninaröndanén'a | scarafaggiopanarâsascarafaś | tignola / tarmatêrmlatarmatarmatarma | tarlotarōltaroltaroltarol | tafanotavântavàṅ | tacchinopîttòchtoctòch | vaccavâcavàcavacavàca | volpevòulpavôulpvólpvôlpa | cicalasighêlazigalasicalazigala | zanzarasarabîgasinsàla | civettasfètlazvèttasivetazivètta