Danéś

Da Wikipedia.
C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś Emiliàn


«
Alle mennesker er født frie og lige i værdighed og rettigheder. De er udstyret med fornuft og samvittighed, og de bør handle mod hverandre i en broderskabets ånd.»
«
Tut i èsar umaṅ i nàsan lìbar, cumpàgn in di dirìt e dégn a la stésa manéra. I gh'àṅ la raśòṅ e 'l giudìsi e i gh'aṅ da cumpurtàr-as da fradèi 'l un cun c'l àtar.»
(MUD)
I pòst in du a s dascór al Danéś
Tastéra danéśa c'n i tast par Æ, Ø e Å


Al Danéś o Léngua danéśa (da lōr: dansk o dansk sprog prununsiâ [ˈdanˀsɡ] e [ˈdanˀsɡ ˈsbʁɔwˀ], scólta'l chè) l'è na léngua germànica dal sót-grup dal léngui scandinàvi ch'la s dascór in Danimàrca (insém a la Léngua di ségn danéśa), in Gruenlàndia (insém a 'l kalaallisut) e in dgl'Ìśuli Fær Øer (insém a la léngua faruéśa), p'r un tutàl ad sinc migliòṅ e tri ad parsòni. L'è druànda anc in dla regiòṅ tedésca dal Schleswig-Holstein da sinquànta-mila cristiàṅ e in na quàlc manéra l'è dimóndi ligàda a la variànt Bokmål dla léngua nurvegéśa.

Al sò còdas ISO 639-3 'l è “dan” e 'l dróa 'l létri d'l alfabēt latìn śuntànd-ag però 'l létri Æ æ, Ø ø e Å å. Al gh'à quàtar dialét: Selànda, Jutlàndia, Bornholm e Fiónia.

Larinśaliśasiòṅ

Una dal sò caraterìstichi più impurtànti 'l è 'l fenòmen dal stød (literalmènt „cuć“), o vóś śgajènta, in dua 'l cunsunànti sunóri e 'l vucàli (ch' i èṅ dódas) i pōl'n èsar larinśaliśàdi c'n un cōlp ad glòtid, cum in dal paròli hun [hun] "lē" e hund [hunˀ] "caṅ", mor [mo:ɐ̯] "màdar" e mord [mo:ˀɐ̯] "masamènt".

Sustantìṿ e Artìcui

Al gh'à dū gèn'r ad sustantìṿ: cumùṅ (75% a 'l incìrca) e nèutar. 'L artìcul determinatìṿ (en p'r i nóm cumùṅ e et par qvéi nèutar) al và mis dóp al nóm a 'l cuntràri 'd qvél indeterminatìṿ ch'al và prima ('n óm → en mand • 'l óm → manden). Però se prima dal sustantìṿ a gh'è 'n agetìṿ, a gh'è sèmpar da druàr 'l artìcul den prima di nóm cumùṅ e det prima 'd qvéi nèutar.

Prunóm

Parsòna Miranduléś Sugèt Ugèt Pusesìṿ
1ª sing. A Jeg Mig Min/mit/mine
2ª sing. At Du Dig Din/dit/dine
3ª sing. ♂ Al Han Ham Hans
3ª sing. ♀ La Hun Hende Hendes
1ª pl. A Vi Os Vores
2ª pl. A I Jer Jeres
3ª pl. I De Dem Deres

Nùmar

Dascurénd ad nùmar, al danéś al dróa 'n sistéma a “baś 20”, cuma 'l francéś, da 'l nùmar 50 a 'l nùmar 99.