Stat Unî

Da Wikipedia.
C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś Emiliàn


I Stat Unî (Stati Uniti d'America in itagliàṅ, United States of America in ingléś) i èṅ na repùblica federàla dl'America dal Nòrd fata da 50 stat e da 'n distrét federàl (Washington, D.C.). I èṅ cgnusû più semplicemènt anc cuma Amèrica.

La bandéra di Stat Unî
Al stéma di Stat Unî

I sò mòt i èṅ E pluribus unum (Da dimóndi a òṅ, 1776) e In God we trust (In Dio a cunfidém, 1916).

Al paéś al cunfìna a nord cun al Cànada e a sud cun al Mèsic, mènt'r a èst e a òvest 'l è bagnâ p'r i ucèan Atlàntic e Pasìfic. Gl'aqui dal stat dl'Alàska, quél più grand ad tut, i èṅ incòst a la Rùsia e i fànan part dal strét ad Bering. Al stat di Hawaii 'l è furmâ p'r un artipèlag lucaliśâ in dal sèntar d'l ucèan Pasìfic. I Stat Unî i gh'ànan anc soquànt àtar teritòri spars in gir, in dal mar di Caràibi e in dal Pasìfic.

Cun na superfìsi più granda ad 9,37 migliòṅ ad km² e cun da piò ad 310 migliòṅ 'd abitànt, i Stat Unî i èṅ al quàrt paéś più grand dal mónd e al tèrs più pupulâ, anc par via 'd un misćiùs ad rasi e n'imigrasiòṅ sustgnùda in di ùltim duśènt an. L'ecunumìa dal stat l'è la prima dal mónd, cun un PIL ad 14.300 migliàrd ad dòlar (2008).

Stòria

La dichiarasiòṅ 'd Indipendénsa in un quàdar ad John Trumbull dal 1817-1818

La federasiòṅ l'è stada fundàda da trédas culògni dal Régn Unî piasàdi in sla còsta atlàntica. Al 4 ad Luj dal 1776, cun la dichiarasiòṅ 'd indipendénsa, i àṅ pruclamâ al distàc da la Gran Bretàggna, baténd gl'ingléś in dla guèra 'd indipendénsa americàna. Na cunvensiòṅ federàla (quéla ad Filadèlfia) l'à pò mis in pē la custitusiòṅ di Stat Unî 'd Amèrica al 17 ad Setémbar dal 1787 (l'è la stésa ch'la gh'è anc adès). La carta di dirìt (ratificàda in dal 1791) la gh'iva dèntar déś emindamènt custitusiunài par garantìr dimóndi di dirìt fundamentài e la libertà.

In dal córs dal XIX sècul i Stat Unî i àṅ pò tòlt soquànt teritòri nóṿ da la Frància, da la Spaggna, da 'l Régn Unî, da 'l Mèsic e da la Rùsia, tirànd dèntar la repùblica dal Tèxas e quéla di Hawaii.

Al questiòṅ fra 'l Sud agràri e al Nòrd industriàl in mèrit a i dirìt e 'l uś di sćiàṿ (da part di stat meridiunài) i àṅ pò purtâ a la guèra ad secesiòṅ americàna in dal 1861. Al Nòrd 'l à impidî ch'al paéś al sa sćianchìs e anc la fiṅ ad 'l utilìś legàl di sćiaṿ.

In dal 1945, punénd fiṅ a la secónda guèra mundiàla tirànd śò dū bómbi atòmichi in sal Giapòṅ, i Stat Unî i èṅ dvintâ al prim paéś cun di armi atòmichi, mèmbar permanènt dal Cunsìli ad Sicurésa d'l ONU e fundadór dla NATO. Finìda la guèra fréda in di cunfrònt dl'Ugnòṅ Suviètica, i americàṅ i èṅ dvintâ la sóla puténsa mundiàla armàsta, anc se adès di luminàri dl'Università i discùtan al sò status in un mónd multipulàr.

I sinquànta stat

I stat americàṅ

I Stat Unî i èṅ na federasiòṅ ad 50 stat e un distrét federàl cun dèntar la capitàl (al Distrét ad Colùmbia).

Tgnénd a drē a 'l stimi uficiàli dal 2009, al 79,6% dla pupulasiòṅ l'è biànca (cun un 15,8% 'd ispànic), al 12,9% l'è négra, al 4,6% aśiàtica e sōl l'1% l'è uriginària amerìnda. I americàṅ cun di urìgini itagliàni i èṅ cunsintrâ principalmènt in dal stat ad New York (in dua, in dal censimènt dal 2010, al 14,4% di abitànt i daśgnìvan da l'Itâglia).

Ca-i chè i sinquànta stat dal federasiòṅ cun da na banda i an 'd ingrès.

Alabàma 1819
Alàska 1959
Ariśòna 1912
Arkànsas 1836
Califòrgna 1850
Carulìna dal Nòrd 1788
Carulìna dal Sud 1788
Culuràdo 1876
Connecticut 1788
Dakòta dal Nòrd 1889
Dakòta dal Sud 1889
Delaware 1787
Flòrida 1845
Geòrgia 1788
Hawàii 1959
Idaho 1890
Illinòis 1818

Indiàna 1816
Iowa 1846
Kànsas 1861
Kentucky 1792
Luiśiàna 1812
Maine 1820
Maryland 1788
Massachusetts 1788
Mèsic nóṿ 1912
Mìchigan 1837
Minneśòta 1858
Missisìpi 1817
Missouri 1821
Muntàna 1889
Nebràska 1867
Nevàda 1864
New Hampshire 1788

New Jersey 1787
New York 1788
Ohio 1803
Oklahóma 1907
Òregun 1859
Pennsylvania 1787
Rhode Island 1788
Tennessee 1796
Tèxas 1845
Utah 1896
Vermònt 1791
Virgìgna 1863
Washington 1889
Virgìgna Ucidentàla 1788
Wiscònsin 1848
Wyoming 1890

Al sità

La capitàla di Stat Unî l'è la sità ad Washington ch'la cònta 591.833 abitànt e ch'la s cata in dal Distrét ad Culùmbia, in dla còsta èst dal paéś.

I dū stat ch'i gh'àṅ dimóndi sità bèli grandi i èṅ la Califòrgna e al Tèxas cun 4 sità a tèsta in dla clasìfica dal sédas più pupulóśi.

In dal 2008, 'l 83,6% dla gint la vivìva in n'arèa metrupulitàna. Da i an Dumìla a gnir adès, gl'incremènt più grand i gh'èṅ stâ in dal sità dal sud (là i i ciàman Sun Belt, Singi dal Sud), specialmènt in di dintóran ad Dallas, Houston, Phoenix, Miami, Atlanta, e in dla Califòrgna dal sud in generàl.

Lista dal dódas sità americàni più grandi (stimi dal 2008)

Pulìtica

I stat cunquistâ da i demucràtic (in blu) e da i republicàṅ (in rós) durànt gl'elesiòṅ presidensiài dal 2008 cun dèntar i nùmar di grand eletōr
'l àśan, sìmbul dal Partî Demucràtic Americàṅ
'L elefànt, sìmbul dal Partî Republicàṅ Americàṅ

I Stat Unî i gh'aṅ un sistéma bipartìtic ch'al garantìs l'alternànsa a 'l putér di dū partî 'd adès: al Partî Demucràtic Americàṅ (Democratic National Committee) ad sèntar-sinìstra (prugresìsta) e al Partî Republicàṅ Americàṅ (Republican National Committee o anca GOP, Grand Old Party) ad sèntar-dèstra (cunservadōr). In Amerìca i i ciàman anc Liberals (quéi ad sinìstra) e Conservatives (quéi ad dèstra) o The Left Wing e The Right Wing.

Cuntrariamènt a quél ch'a sucèd in Itâglia, in di Stat Unî i aṅ dâ al blu a la sinìstra e al rós a la dèstra.

Dòp òt an ad guèran cunservadōr ad George W. Bush, in di elesiòṅ presidesiài dal 2008 i Americaṅ i an śvultâ da cl'atra banda, vutànd p'r al candidàt demucràtic Barack Obama còntra al senadōr republicàṅ John McCain e la sò secónda, la casadóra e guvernadóra dl'Alaska Sarah Palin.

In particulàr, dimóndi impurtànti i ènan stadi al vinsìti in di stat da sèmpar ciàṿ dla Flòrida e ad 'l Ohio. In Amerìca cal stat chè i al ciàman bellwether state. Al tèrmin al s riferìs a la tradisiòṅ mediuevàla ad métar un campanàs atàc a 'l còl 'd un muntòṅ castrâ par far capìr in antìsip quand al branc ad péguri 'l è drē a rivàr prima ch'al ś véda. Difàti a s sà quél ch'al và a gnir guardànd quél ch'a sucèd là parchè in dla stòria sōl dū vòlti chi à vins in Ohio 'l à pò pardû gl'elesiòṅ.

Obama, prim óm négar dal sò paéś a dvintàr presidènt, pò al gh l'à fata anc a tōr via la Virgìgna da 'l maṅ di republicàṅ ch'i l'ìvan tgnuda strica par 44 an. Śuntànd i sò 13 vōt a i 27 dla Flòrida, a i 20 d'l Ohio e a tut chi àtar, Obama 'l à muciâ sù 365 grand eletōr còntra i sōl 173 dal sò cumpetidór.

Obama, nâ a Honolulu in dal 1961 ma al gh'à di urìgini dal Kenia e 'l éra stâ al senadōr ad 'l Illinois, 'l iva batû a 'l primàri dal sò partî la mujér dal vèć presidènt Bill Clinton, Hillary Rodham Clinton. Dvintâ al 44eśum presidènt di Stat Unî cun al mòt «Yes, we can!» («Sè, a psém!»), Obama al l'à pò sarnìda cuma segretàri ad stat (al nòstar minìstar par 'l èstar).


Nazioni del mondo (tradurre)Paèiṣ dal mòndPajîs dal måndPaéś dal mónd | America (tradurre)AmèricaAmericaAmerica
America del Nord (tradurre)Lista di paéś dl'America dal Nord

Flag of Bermuda.svg Bermuda (Regno Unito)Bermùda Flag of Canada.svg CanadaCànada Flag of Greenland.svg Groenlandia (Danimarca)GruenlàndiaFlag of Mexico.svg MessicoMèsic Flag of Saint-Pierre and Miquelon.svg Saint-Pierre e Miquelon (Francia)Saint-Pierre e Miquelon Flag of the United States.svg Stati Uniti)Stat Unî

America Centrale (tradurre)Lista di paéś dl'America dal Sèntar

Flag of Belize.svg BelizeBelìze Flag of Costa Rica.svg Costa RicaCòsta Rica Flag of El Salvador.svg El SalvadorAl Salvadór Flag of Guatemala.svg GuatemalaGuatemàla Flag of Honduras.svg HondurasHondùras Flag of Nicaragua.svg NicaraguaNicaràgua Flag of Panama.svg PanamaPànama

America del Sud (tradurre)Lista di paéś di Antìli

Flag of Antigua and Barbuda.svg Antigua e BarbudaAntìgua e Barbùda Flag of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg Antille olandesi (Paesi Bassi)Antìli Ulandéśi Flag of Aruba.svg ArubaArùba Flag of the Bahamas.svg BahamasBahamas Flag of Barbados.svg BarbadosBarbàdos Flag of the Cayman Islands.svg Isole Cayman (Regno Unito)Ìśuli Cayman Flag of the United States Virgin Islands.svg Isole Vergini americane (Stati Uniti)Ìśuli Vérgini Americàni Flag of the British Virgin Islands.svg Isole Vergini britanniche (Regno Unito)Ìśuli Vérgini Ingléśi Flag of Cuba.svg CubaCuba Flag of Dominica.svg DominicaDuminìca Flag of Jamaica.svg GiamaicaGiamàica Flag of Grenada.svg GrenadaGrenàda Flag of Guadeloupe (local).svg Guadalupa (Francia)Guadalùpa Flag of Haiti.svg HaitiHaìti Flag of Martinique.svg Martinica (Francia)Martinìca Flag of Montserrat.svg Montserrat (Regno Unito)Montserrat Flag of Puerto Rico.svg Porto Rico (Stati Uniti)Pòrt Ric Flag of the Dominican Republic.svg Repubblica DominicanaRepùblica Duminicàna Flag of Saint Barthelemy (local).svg Saint-Barthélemy (Francia)Sant Barthélemy Flag of Saint Kitts and Nevis.svg Saint Kitts e NevisSant Kitts e Nevis Flag of Saint-Martin (fictional).svg Saint-Martin (Francia)Sant Martìn Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg Saint Vincent e GrenadineSant Vinsènt e Grenadine Flag of Saint Lucia.svg Saint LuciaSanta Lusìa Flag of Trinidad and Tobago.svg Trinidad e TobagoTrinidad e Tobago Flag of the Turks and Caicos Islands.svg Turks e Caicos (Regno Unito)Turks e Caicos

America del Sud (tradurre)Lista di paéś dl'America dal Sud

Flag of Argentina.svg ArgentinaArgentìna Flag of Bolivia.svg BoliviaBulìvia Flag of Brazil.svg BrasileBraśìl Flag of Chile.svg CileCîl Flag of Colombia.svg ColombiaCulómbia Flag of Ecuador.svg EcuadorEcuadór Flag of the Falkland Islands.svg Isole Falkland (Regno Unito)Ìśuli Falkland Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg Georgia del Sud e isole Sandwich meridionali (Regno Unito)Geòrgia dal Sud e Ìśuli Sandwich dal Sud Flag of Guyana.svg GuyanaGuyàna Flag of French Guiana.svg Guyana francese (Francia)Guyàna Francéśa Flag of Paraguay.svg ParaguayParaguày Flag of Peru.svg PerùPerù Flag of Suriname.svg SurinameSurinàme Flag of Uruguay.svg UruguayUruguày Flag of Venezuela.svg VenezuelaVenesuéla