Régn Unî

Da Wikipedia.
C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś Emiliàn

Provincia di Modena-Stemma.png Artéccol in dialètt mudnés Modena-Stemma.png

La bandéra dal Régn Unî
Al Régn Unî (in vérd scûr)
Al stéma di Régn Unî


Al Régn Unî (Regno Unito in itagliàṅ, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland in ingléś) 'l è 'n stat dl'Europa ucidentàla cun capitàla Lóndra. A n gh'è minga da cunfónd'r-al cun l'Inghiltèra (ch'l'è sōl una dal sò regiòṅ) o cun la Gran Bretàggna (ch'l'è sōl l'ìśula più granda in du a s cata al régn). Al sò mòt 'l è „Dieu et mon droit“ (Dio e al mè dirìt), scrit in Francéś e minga in Ingléś ch'la sarés invéci la sò léngua uficiàla. Àtri léngui regiunàli druàdi lè i èṅ al Galéś, al Gaèlic Scuséś, al Gaèlic Irlandéś, al Còrnic dla Curnuvàglia, al Scots dla Scòsia e al Scots d'l Ulster in dl'Irlànda dal Nòrd.

La sò ultma regìna catòlica (di Stuart) l'è stada la mudnéśa Marìa ad Mòdna méntar quéla 'd adès l'è la Śabéta II di Windsor da 'l 6 ad Favràr dal 1952.

Al Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda al nas cun 'l At 'd Ugnòṅ dal 1800 ch'al mitìva insém al Régn ad Gran Bretàggna cun al Régn 'd Irlànda anc se pò na bèla part ad cl'ìśula chè l'è andàda par sò cònt in dal 1922 dand vita a 'l Stat Lìbar 'd Irlànda. Sōl l'Irlànda dal Nòrd (siē cuntèi su nóṿ ad la regiòṅ d'l Ulster) l'è armàsta in du l'éra dand vita a 'l Régn Unî insém a l'Inghiltèra, a 'l Galles e a la Scòsia. Al stat 'l è guernâ p'r un sistéma parlamentàr. Al prim minìstar 'd adès 'l è David Cameron dal Partî Cunservadōr (da 'l 11 ad Maǵ dal 2010).

Al Régn Unî, catànd-as mis prinsipalmènt su dū ìśuli, al gh'à tut 'd intóran dagl'àqui: al Mar dal Nòrd (a èst), al Canàl dla Mandga (a sud) e al Mar 'd Irlànda e 'l Ucéan Atlàntic (a nòrd e a òvest). Àtri ìśuli più pìculi i èṅ quéli ad Man, Wight, Urcàdi, Shetland e Ebridi a nòrd dla Scòsia.

'L è mémbar d'l ONU (in du al gh'à na scrana permanénta), dal G8, dla NATO e dl'Ugnòṅ Europea da 'l 1973.

Stòria

Pruclamasiòṅ dal dastacamènt dla Repùblica Irlandéśa da 'l Régn Unî

Scòsia e Inghiltèra i gh'éran bèla cuma dū quèi dastacâ a 'l inìsi dal X sècul. Al Galles 'l è pasâ sóta 'l cuntròl ingléś in dal 1284 par pò tacàr a far part dal Régn 'd Inghiltèra da 'l 1536. Al 1 ad Maǵ dal 1707 a véd la luś al Régn ad Gran Betàggna cun al curóni 'd Inghiltèra (cun i Galéś dèntar) e Scòsia misi insém. Cun 'l At 'd Ugnòṅ dal 1800 a s śònta anc al Régn 'd Irlànda e a nas acsè al Régn Unî ad Gran Bretàggna e Irlànda.

In di elesiòṅ dal Dicémbar dal 1918, al partî dal Sinn Féin, ch'al vliva al dastacamènt d'l Irlanda da 'l Régn Unî, al mùcia sù 73 séǵ di 106 dispunìbii a la Cambra di Cumùn e gl'elèt i decìdan ad n andàr minga a Westminster stand in un parlamènt par sò cònt fóra dla léǵ, al Dáil Éireann. Dòp na dichiarasiòṅ 'd indipendénsa e na guèra, in dal 1921 al guèran britànic e al gabinét irlandéś (Aireacht) i s métan 'd acòrd par catàr na sulusiòṅ ch'la pòrta a la separasiòṅ dal dū ìśuli a part siē cuntèi dal nòrd, ad religiòṅ prutestànta, ch'i decìdan ad restàr sèg. A nas acsè al Stat lìbar 'd Irlànda (Saorstát Éireann in Gaèlic Irlandéś, pò Repùblica 'd Irlànda o Eire) ch'al gh'iva dèntar anc tri cuntèi d'l Ulster (Cavan, Monaghan e Donegal) e al Régn Unî ad Gran Beràggna e d'l Irlànda dal Nòrd.

Pulìtica

Al Régn Unî 'l è na munarchìa parlamentàra sóta la cà di Windsor. Al parlamènt 'l è divìś in du Cambri (Houses): la Cambra di Lòrd (House of Lords) cun di mémbar minga elèt e ad fat sénsa putēr, e la Cambra di Cumùn (House of Commons) ch'la fà al léǵ. In dal dū cambri, ch'i s riunìsan insém sōl durànt 'l evènt dal "State Opening of Parliament", i gh'èṅ sèmpar i rapriśintànt 'd Inghiltèra, Scòsia, Irlànda dal Nòrd e Galles. I tri partî più impurtànt dal Régn Unî i èṅ al Partî Cunservadōr dal prim minìstar David Cameron, al Partî Laburìsta e al Partî Liberàl-Demucràtic, dimóndi vutâ in Scòsia.

Al quàtar nasiòṅ dal Régn Unî

Al Régn Unî al gh'à dèntar quàtar regiòṅ, o méj, nasiòṅ: Inghiltèra, Scòsia e Galles ch'i s càtan in dl'ìśula ad Gran Bretàggna, e Irlànda dal Nòrd che invéci la s cata in dl'ìśula 'd Irlànda (a la sò sinìstra).

Nasiòṅ Inghiltèra Galles Scòsia Irlànda dal Nòrd
Nóm uriginal England Wales Scotland Northern Ireland
Puśisiòṅ
England in United Kingdom.svg
Wales in United Kingdom.svg
Scotland in United Kingdom.svg
Northern Ireland in United Kingdom.svg
Bandéra e Stéma
Flag of England.svg
Royal Arms of England (1198-1340).svg
Flag of Wales.svg
Royal Badge of Wales (2008).svg
Flag of Scotland.svg
Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg
Ulster banner.svg
Coat of Arms of Northern Ireland.svg

Chi dū sìmbui chè
i n èṅ più stâ druâ da 'l 1973
dòp i fat dal Bloody Sunday
Abitànt 53.013.000 3.064.000 5.254.800 1.799.392
Capitàla Lóndra Cardiff Edingùrg Belfast

Al sità

La capitàla dal Régn Unî l'è la sità ad Lóndra ch'la cònta 7.744.942 abitànt e ch'la s cata in dal sud dla Gran Bretàggna, bagnàda da 'l fiùm Tamìgi.

Lista dal dódas sità dal Régn Unî più grandi (stimi dal 2010)


Flag of Albania.svg AlbaniaAlbanîAlbanìaFlag of Andorra.svg AndorraAndorraAndárraFlag of Austria.svg AustriaAustriaAustriaFlag of Belgium.svg BelgioBélgiBélgiFlag of Belarus.svg BielorussiaRossia biancaBieloróssiaFlag of Bosnia and Herzegovina.svg Bosnia-EzegovinaBôsgna-ErzegovinaBosnia-ErzegòvinaFlag of Bulgaria.svg BulgariaBulgarîBulgarìaFlag of Cyprus.svg CiproZìperZìperFlag of Croatia.svg CroaziaCruaziaCruâżiaFlag of Denmark.svg DanimarcaDanimèrcaDanimèrca
Flag of Estonia.svg EstoniaEstògnaEstánniaFlag of Finland.svg FinlandiaFinlandiaFinlèndiaFlag of France.svg FranciaFränzaFrànsaFlag of Germany.svg GermaniaGermâgnaGermàgnaFlag of Greece.svg GreciaGreciaGrésaFlag of Ireland.svg IrlandaIrlandaIrlèndaFlag of Iceland.svg IslandaIslandaIslandaFlag of Italy.svg ItaliaItâgliaItàliaFlag of Latvia.svg LettoniaLettògnaLetánniaFlag of Liechtenstein.svg Liechtenstein
Flag of Lithuania.svg LituaniaLituàgnaLituàniaFlag of Luxembourg.svg LussemburgoLussembûrgLussembûrghFlag of Macedonia.svg MacedoniaMazedògnaMażedánniaFlag of Malta.svg MaltaMaltaMaltaFlag of Moldova.svg MoldaviaMuldàviMuldàviFlag of Monaco.svg MonacoMònacMònechFlag of Montenegro.svg MontenegroMåunt naigherMòuntnégherFlag of Norway.svg NorvegiaNurvegiaNorvegiaFlag of Poland.svg PoloniaPulògnaPulòniaFlag of Portugal.svg PortogalloPortugâlPortugâl
Flag of the United Kingdom.svg Regno UnitoRàggn UnéRággn UnîFlag of the Czech Republic.svg Repubblica cecaRipóbblica CecaRepùbblica SécaFlag of Romania.svg RomaniaRumanîRumanìaFlag of Russia.svg RussiaRóssiaRóssiaFlag of San Marino.svg San MarinoSan MarénSan MarèinFlag of Serbia.svg SerbiaSerbiaSerbiaFlag of Slovakia.svg SlovacchiaSlovachîSluvâchiaFlag of Slovenia.svg SloveniaSluvêniaSluveniaFlag of Spain.svg SpagnaSpâgnaSpègna
Flag of Sweden.svg SveziaSvèziaSvèzia Flag of Switzerland.svg SvizzeraSvézzraSvézzraFlag of Turkey.svg TurchiaTurchîTurchîFlag of Ukraine.svg UcrainaUcrainaUcrèinaFlag of the Netherlands.svg OlandaUlandaUlandaFlag of Hungary.svg UngheriaUngherîUngherîFlag of the Vatican City.svg Città del VaticanoAl vaticànVaticân