Murtadèla

Da Wikipedia.
Jump to navigation Jump to search

C'l artìcol chè 'l è scrit in Carpśàn Emiliàn

Na grósa murtadèla pròunta p'r èser sfetlèda da la màchina sfetladóra.
Dal fèti sutìli 'd murtadèla armisćèda cui pistâc.
Na lunga murtadèla tajèda da 'n cô.

La murtadèla (mortadella in itagliàn) l'è 'n insachê 'd cherna dal nimêl, ch'a s cata bèle cunfesiunê dai salumifìsi e ch'a s còumpra ind i negósi alimentêr.
L'è fata sù cun di tàj pregê dal pōrc, tridê dimòndi fîn, armisćê cun di tuchèt ed lêrd e, insavurìda cun dal spési, la vìn pò insachèda e cóta lungamèint. 'L è 'n magnèr abastànsa grâs, el só calorìi per èto egl'ìn dintór'n ai 300 Kcal[1], e incòr i so grâs egl'ìn di grâs satur, a dìr pîn ed colesterôl[2], mo 'd lung a 'l tèimp a s è serchê 'd mijorèr i tàj dla cherna druèda e ślunghèr-en al tèimp 'd cutùra, in manéra da calèr pròpia la pêrt più grasa dal salùm[3].

«
... Che al nom 'd Bulògna grassa immurtaló
In tùtti el part dèl mònd ai nuster dé.

La Murtadêlla d st'zib tant decantâ,
Squisit e savuré fein mai ch'a vli,
Ch'vein dai bulgnis e furastir zercâ.

Magnala cún al mllòn, o pur .... Cùn l'u,
Cún i fig, o al furmai, o da per lì,
Sèimper la srà un magnein di miur s't'in vu.[4]»
(BLG)(Estad, in dal "Lunari per l'ann 1881" dal Duttòur Truvlein)
«
... Ch'l'imurtalèva al nòm ed Bulògna la gràsa
In tùti el pert dal mond ai noster dè.

La Murtadèla, 'd cal magnèr chè tant famōś,
Bunèsim e savurî in fìntànt ch'a vlî,
Ch'al vìn dmandê dai bulgnéś e dai furastér.

Magn-la col mlòun o anc .... Cun l'ùa,
Coi fîg o col furmàj, o da per lē,
La srà sèimper un magnarèin di miōr, s't in vō.»

Murtadèla Bulògna

"Murtadèla Bulògna" 'l è 'l nòm che la murtadèla cumùna l'à ciapê cun 'l arcgnusimènt da l'Uniòun Evropèa edl'IGP e che, grasi a 'l disiplinêr specìfic ch'al ghe cmànda, l'obedìs a 'l reghli a 'l riguêrd di ingrediìnt edla só preparasiòun e di pôst d'indû i gh'àn da deśgnìr el śó cherni da lavurèr.

La murtadèla 'd lung a 'l tèimp

A s pèinsa che la murtadèla la fùs preparèda fin dai tèimp edl'ocupasiòun di Sēlt in dl'antìga Felsina, ch'i pratichìsen 'l alevamèint di nimêl e ch'i pistìsen bèle la só cherna p'r insachèr-la e cóśer-la in na manéra śvèina a cùm'a s fà incō, vist anc che in dal Muśèo Archeològic ed Bulògna a s tin da cât du prédi edl'etê romàna cun rafigurèdi dai abitùdin dal gèner. La preparasiòun dla murtadèla la cuntinuèva in dal bulgnéś cun di élt e bâs ed lung a 'l tèimp, mo in dal 1661 al Cardinêl 'd Bulògna Giròlem Farnéś al proclamèva 'n band indû 'l vietèva ch'i s druìsen dal cherni diferèinti da quìli dal nimêl, e quest per protéger la qualitê acsè rinomèda e bòuna dla risèta mióra dla tradisiòun.

Vōś lighèdi

Èter progêt

Referèinsi

  1. (IT) El calorìi 'd soquànt magnèr in 'n elèinc in ligna.
  2. (IT) Na spiegasiòun in sìm'a 'l diferèinti sorti 'd grâs ind un sît in ligna.
  3. (IT) Eli atensiòun per la bòuna produsiòun dla murtadèla in dal sît dal Cunsòrsi Murtadèla Bulògna in ligna.
  4. (IT) e (EGL) "Agricoltura e Alimentazione in Emilia Romagna - Antologia di antichi testi", pàǵ 298, Mòdna, 2015.

Colegamèint estèren