Uśèl

Miranduléś

C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś

'L uśèl (Aves in latìn, uccello in itagliàṅ) l'è na bèstia ch'la fà part dla clas di dinosàur teròpud, cun di bèc sénsa dènt, cun na fursèla a 'l pòst dal clavìculi, cói cun 'l òs, plumi e péni lung al còrp, ōṿ da i gus dûr, cōr cun dū atri e dū vaintrìcui e òs vōd ma rubùst listés. Al nùmar dal spéci difarènti di uśèi a càmbia a secónda di critèri 'd clasificasiòṅ, in tut al manéri a dascurém da nóṿ-mila a déś-mila e sincsènt, cun sènt-vint spéci almànc ch'i n gh'ènan piò.

A part al moa e 'l uśèl elefànt, che però i èṅ estìnt fra 'l XI e 'l XVIII sécul, i gh'ànan tut di ali a 'l pòst di bras ch'i sarvìs'n a dimóndi ad cal bèsti lè ad vulàr, minga però i kiwi , i strus e i pinguîṅ che però i èṅ bòṅ ad nudàr.

Descrisiòṅ e Cumpurtamènt

Soquànt uśèi i èṅ dimóndi inteligìnt, cuma 'l papagàl e 'l córuv, parchè i dróan di strumènt e i gh la càv'n a insgnàr di cumpurtamènt minga cungènit. Al pēś dal sarvèl rispèt a 'l rèst dal còrp 'l è piutòst élt, un quèl ch'a gh parmét ad raśunàr e 'd far di prucès mentài cumplès.

A gh'è dal spéci ch'i mìgran durànt al stagiòṅ, p'r andàr a 'l cald durànt i méś fréd, anc par catàr da magnàr, e i al fànan tgnénd adrē a 'l camp magnètic dla Tèra par 'l urientamènt.

La sò vista l'è dimóndi ślilupàda e fra qvéli mijōri ch'a sa gh sia. La pujàna l'è bòna 'd védar luntàṅ da siē a òt vòlti méj rispèt a 'l óm, méntar gl'uśèi nutùran, cuma 'l grandòć, 'l alòc e 'l barbagiàṅ, i gh la càv'n a véd'r anc sénsa luś.

I èṅ dal bèsti suciàli: par cumunicàr cun chi àtar i pōlan druàr di segnài viśuài, cuma 'l pavòṅ ch'al fà la rōda par far-as bèl davànti a 'l fémni, arciàm o cant e i s pōlan métar-'s insém p'r andàr a casa o par difénd'r-as da i predadōr. Da spés gl'uśèi i èṅ munógam (91% dal spéci), i fórman dal còpi ch'i dùr'n in dal tèmp.

I vìvan praticamènt in tut al mónd e a gh 'n è ad tut al miśùri, da i 5 cm dal culibrì a i tri métar d'l uśèl elefànt.

Soquànt uśèi i èṅ bòṅ ad cantàr dimóndi bèṅ, cun di tôṅ ciàr e fòrt, anc dimóndi articulâ, cuma 'l ruśgnōl e 'l gardlèṅ, di àtar i gh la càv'n a tgnir adrē e a imitàr dimóndi sòṅ difarènt cuma 'l papagàl ch'al pōl dascórar cumpàgn a i óm.

Ligàm cun i ès'r umàṅ

'L óm in dal cōrs di sécui al s è da spés daśvinâ a 'l mónd di uśèi, tgnénd-i sèg par di mutìṿ difarènt: par dasfrutàr la carna e i ōṿ (pui, tòc, nàdar e faraóni), par cumpagnìa (canarèṅ e papagài), p'r andàr a casa (cuma 'l falchét) o a pés (curmuràṅ), e par mandàr di mesàǵ luntàṅ spendénd pôc (clómb viaśadōr).

Alimentasiòṅ

L'alimentasiòṅ la càmbia a secónd dal spéci:

granìvur: i màgnan di sereài, scmésa, rumlìni e graṅ, cuma pàser, franguèl, gardlèṅ e praticamènt tut gl'uśèi 'd giardèṅ;
insetìvur: i màgnan insèt e bēg, cuma bècalégn, mérul e ruśgnōl;
frutìvur: i màgnan la fruta, cuma 'l tucàṅ e soquànt papagài;
netrìvur: i màgn'n al nètar di fiōr, cuma 'l culibrì;
pesìvur: i màgn'n al pés, cuma 'l falchét pescadōr, al pinguîṅ, al curmuràṅ e 'l pulsinèla 'd mâr;
avìvur: i màgnan di àt'r uśèi, cuma 'l sparlèvar;
molluśìvar: i màgnan lumàghi, lumagòt e vónguli;
carnìvur: i màgnan la carna 'd mamìfar piculèṅ, anfìbi o rètii, cuma 'l barbagiàṅ;
ovìvur: i màgn'n i ōṿ.

Dascurénd di uśèi a gh'è da dir però che da spés i s adàt'n a magnàr da tut cuma i gabiàṅ ch'adès i s èṅ inśgnâ a vìv'r in dal sità.

Riprudusiòṅ

In emigliàṅ la paròla uśèl 'l è 'n sinònim ad cas, un quèl che praticamènt dimóndi uśèi masć però i n gh'ànan minga. Lì lōr i gh'aṅ i dū cajòṅ e i fecónd'n al fémni miténd in cuntàt par soquànt secónd la sò cloàca, mója 'd śbòra, cun qvéla dla fémna ch'la spòsta la cóa.

Culegamènt estéran

Àtar prugèt

Wikimedia Commons contiene file multimediali su Uśèl
Wikispecies contiene informazioni su Uśèl