Differenze tra le versioni di "Treṣnêr"

Jump to navigation Jump to search
146 byte aggiunti ,  13 anni fa
m
Robó - quistiòun d'ortografèia in arzân
m
m (Robó - quistiòun d'ortografèia in arzân)
[[Immagine:Carpineti_valle_tresinaro_neve.jpg|thumb|300px|L' êlta Vâl dal Treşnêr sòt a la nèiva]]
 
Al '''TreşnêrTreṣnêr''' o '''TreşnêraTreṣnêra''' (''Tresinaro'' in [[italiân]]) l'é un turèint ed la [[pruvîncia ed Rèz]], al nâs dal surzèi dal mûnt FôşlaFôṣla a cîrca 900 mêter, ind la frasiòun ed [[Flèina]], ind al cmûn ed [[Castelnōv di Mûnt]], a l'òmbra ed la [[Prêda ed Bismântva]]. Al TreşnêrTreṣnêr ind l'andêr vêrs la bâsa al pâsa atâch a [[Carpnèida]], al travêrsa Sigarèl al gîra a dréta [[Viân]], al travêrsa Rundanêra, Jân, [[Scandiân]], [[Arsèi]], Zimèl e a [[Rubēra]] al 's bóta in [[Sècia]].
Int al 1788 ind la só ''Corografia'' Lodovico Ricci al li spiêga acsé:
{{CITAZIONE| ''TRESINARO o TERNARO Torrente. Nasce sui monti delle [[Carpnèida|Carpineti]], e ricevuti nel primo suo Alveo più rivi e fonti e ramicelli dopo alcun tratto trovasi sul dirupo di un alato balzo di viva pietra, da cui con molto scroscio si getta e forma un assai grande Cateratta. Raccoltosi a piè dello scoglio ivi a poco spazio tranquilla le acque, e scende ad Onfiano, e scorrendo sovente sopra strati di pietra bagna le Terre di [[Scandiân|Scandiano]], e di [[Arsèi|Arceto]], e mette foce in [[Sècia|Secchia]] presso [[Rubēra|Rubiera]].''}}
 
===Al nòm ===
I Cêlti, j antîgh abitânt dal tèri padâni, a venerêven l'âcva e l'êlber cme sègn ed feconditê e guarigiòun, andêven só pr'i fióm fîn al surzèi per punsêr dal statvèti vutîvi, égh dêven di nòm 'd un dío. Dimòndi di cōrs d'âcva arzân àn al nòm ch' al deşvîndeṣvîn da nòm 'd un dío cêltich: ''Gabelus'', dío dal giavelôt, pr' al Sècia, ''Aventia'', dèia dal surzéi, per l' [[Èinsa]], ''Crosolos'', dío ch' al cór ind 'l incavê, pr' al [[Cróstel]], ''Dolovius'', êter dío cêltich pr al Dôl. Per Luciano Serra al nòm TreşnêrTreṣnêr al pêr arciamêr la devusiòun dal dío frêra da 'na pêrt perché ''isnaro'' in cêltich al vré dîr fèr mèinter la zûnta davânti ''tri'' l'arciâpa al sègn dal ''tricipite'' al móscol dal brâs''Trixinaria'' l'é ânca al nòm ed 'na cēşacēṣa, al cavalêr Tiraboschi al scrév acsé ind al só ''Dizionario Topografico-Storico'' (publichê int al 1824-25 dôp la só môrt): ...''nell'archivio della Cattedrale di Reggio conservasi un bel documento della fondazione e consacrazione di questa Chiesa circa l'anno 1133. Un Cittadino reggiano detto Giovanni di Bernardo Normanno, volendo fabbricare una chiesa e uno spedale a onore di Dio e della B.Vergine e del S.Sepolcro detto Tricenaria e avendo a' Canonici di Reggio comunicato disegno, questi pregarono l'arcivescovo di Ravenna Gualtieri perchè ne benediicessa la prima pietra e ne consacrasse l'altare. E questo è forse quello Spedale che è indicato in una carta del 1302 Fr.Johannes Preceptor domus de Tresnaria''. Al nòm l'é armêşarmêṣ ânca int al ricôrd di pôst, cme al cûnta al Tiraboschi, sèimper ind al só Dizionâri: :…'' la Villa situata sulla via Emilia quattro miglia a mattina di Reggio chiamasi ab antiquo semplicemente Tresinaro, nome o preso o dato da lei al Torrente, ma oggi chiamasi Masone perchè prima del 1350 era ivi una Mansione (Maison) dell'ordine Gerosolimitano. La villa di Tresinara e' nominata in una carta dell'anno 1010''. Mó sèimper per la stôria dal nòm ''Tresinara'' o dmèi dal nòm in latèin ''Trixinaria'', al stôrich Rino Rio ind al ''Vestigia crusunei'' al dà n'êtra spiegasiòun oséja che ...''le due Tessarole (Tesariolae) ed il Dugaro, nella zona a monte della via Emilia, sono le vestigia della stessa Trixinaria, cioè tre rami che si buttavano nel Rio (Trex in Rio)...'' dóve ''Rio'' l'êra al nòm ind i tèimp indrê, préma ed còl ed ''Trixinaria'', dal trât ed mèz ed l'antîga fiumâna ch' la fêva tóta la pianûra arzâna fîn al Po e ch' l'as câta ciamêda acsé ind al chêrti préma dal mél. Pó al zûnta che ''..il nome di Rio (Trixinaria) dato al regolatore del bacino modenese nel comprensorio della bonifica era evidentemente una derivazione della parola Lario o Larione, mentre si deve escludere senz'altro l'ipotesi, avanzata da altri, che il Larione ed il Rio fossero lo stesso corso d'acqua.'' Tânt di nòm d' adèsa di chêv, véli e 'd paèişpaèiṣ a tînen da cât i ricôrd de sté Ré; acsé [[Sân Martèin|Sân Martèin in Ré]], Budriòun, Trignân, Ardiòun, Lariòun, Mandri, Mandiôl, Miljêra (Migliarius), Quartirōl, Chêv Ré, Chêv Traiôl, Ré Grând, tót ind la zôna dal Ré o l'é atâch, mèinter i nòm MarşânMarṣân e 'd Zemniôl, dê a divêrsi distèişidistèiṣi ed trèin intōren a Stiôl, Sân Martèin, Trignân, Sân BiêşBiêṣ ed [[Curèz]], rapresèinten al bâsi e l' impantanamèint lasê da sté antîgh cōrs d' âcva. [[Rôl]] al dêv al só nòm al Ré (''Rolum, Rolae, Ariolas, de loco Ariola'' in chêrti dal 772 e dal 962; ''Arolum, Ariolae'' in chêrti dal 1152 e dal 1192). Acsé l'é spieghêda [[Ré Salṣêr]], l'antîga Sân Zôrz in Ré, in un documèint sèinsa nòm dal 1788:'' la Villa o sia Parrocchia di Rio deve avere sortita la sua etimologia dal Cavo Rio che è quello scolo d'acqua che divide la Villa a levante da Carpigiano, o pure perchè questa Villa contiene molti scoli d'acqua come il Naviglietto, Naviglio Grande, Canale ove è il Mulino, Fossa Maja di Budrione, Rio dei Cà dè Frati e tante altre fossette le cui acque tutte direttamente o indirettamente scolano nel cavo Parmigiana-Moglia''. Ânca ind al CarpşânCarpṣân catòm Zemniôla e Zumgnôla e int al 1284 as lêz che al lèt ed la Zumgnôla l'é stê afitê cultivê. Secònd al Rombaldi …. ''era questo l'antico letto del Tresinaro; i carpigiani, per prosciugarlo dalle acque stagnanti, fecero un cavo e lo rifecero dopo che i reggiani, proprietari del territorio, l'ebbero riempito''.
===L'antîgh cōrs===
Al Chêv TreşnêrTreṣnêr l'é còl ch' a gh' armâgn incô ed l'antîgh cōrs dal turèint '' Trixinaria'' che incô al cór ind la zôna tra i Cmûn de [[Scandiân]] e [[Rubēra]] fîn a dêr int al [[Sècia]]. Ind al cōrs di sècol al turèint a gh'é stê fât cambiêr diresiòun divêrsi vôlti per cōlpa dal só şregolatèsiṣregolatèsi che dêven dân al coltivasiòun di câmp e al metîva a rés' c al mantgnimèint dal popolasiòin ch' l' incuntrêva lòungh a la só strêda. Atravêrs al stódi di vèc lèt di cōrs d'âcva ed la Regiòun a s' é vést la grôsa impurtânsa dal turèint TreşnêrTreṣnêr ind la pianûra arzâna: al divêrsi zôni quacêdi da i cambiamèint ed diresiòun a gh'àn, in totêl, 'na larghèsa cumpâgna a còli dal Sècia e dal Cróstel. Ind i sècol i cōrs di fióm e turèint ed la [[Pianûra Padâna]] per cōlpa ed l'òm o per cōlpa 'd fât naturêl àn cambiê diresiòundivêrsi vôlti. Ânca int l' Arzân in spēce ind la pêrt spiâna ed la pruvíncia l'é sucès tót còst. Al TreşnêrTreṣnêr insèm al Cróstel àn cambiê ed dimòndi la diresiòun a còl ch' l'êra, ind la luntâna època dal fèr, al só lèt naturêl. In cl' època e in còla dôp, l'època rumâna, al TreşêrTreṣêr l'andêva dêr int al Cróstel dal pêrti ed [[Sân Mavrési (Rèz)]] ch' al cuntinvêva pó vêrs mezanôt, secònd la dréta [[Gavâsa]], Bódri, [[Curèz]], Miljêra; ind l'êlt medioēv al Cróstel l'à 'vû divêrs câmbi ed diresiòun e al s'é spustê vêrs sîra l'é pasê da la lénia Gavâsa-Miljêra, Gavâsa-[[Fâbrich]], a còla Gavâsa-[[Bagnôl]], e [[Nuvalêra]]; al TreşnêrTreṣnêr invêci l'à cambiê diresiòun atâch a [[Véla Runcadèla]] vêrs mezanôt, ocupând, prubabilmèint, j antîgh lèt dal Cróstel, al percōrs ed [[Sân Martèin]] l'êra atîv ânca int l'XI sècol (Cremonini,1985); int al 1229, bâs medioēvo, al Cróstel àn cambiêr la diresiòun a mezdé ed Rèz, l'é stê spustê divêrsi vôlti fîn arivêr a la puşisiòunpuṣisiòun dal dé d' incô(Cremaschi e Marchesini, 1978); ind l'istès peréiod ânca al TreşnêrTreṣnêr a 'gh vîn cambiê diresiòun cun al fêrel andêr in Sècia, secònd al cōrs dal dé d'incô Arsèi-Rubēra. (Cremonini, 1986);ind l'etê modêrna i cōrs d'âcva che gh'în armêşarmêṣ ind la bâsa în quêşiquêṣi tót dovû a i turèint Cróstel e TreşnêrTreṣnêr. Ind l'antichitê la situasiòun dal j âchev l'êra bèin divêrsa da còla dal dé d'incô, cun al Pó pr ' un bèl pô spustê a mezdé cun un efèt de schisamèint só la diresiòun di fióm che gnîven zò da la muntâgna, custrèt a d'andêr in gîr per la lêrga [[Vâl PadûşaPadûṣa]], préma ed butêres in mêr.
===Dôp la ròta dal Po a Figarôl===
Còst fîn a quând un grând scaravôlt geogrâfich l'à mudê la diresiòun di fióm oséja la ròta dal Pó atâch a [[Figaról|Figarôl]] (in pruvîncia ed Ruvîgh) sucèsa tr' al 1152 e al 1153 cun un spustamèint vêrs mezanôt ch' l'à purtê al necesâri cambiamèint ed diresiòun dal [[Sècia]], dal [[Cróstel]] e 'd l' [[Èinsa]] cun un spustamèint pôch a la vôlta da matèina a sîra. Mó préma de sti grôs cambiamèint la ''Trixinaria'' o dmej al Ré, as zuntêva, ind la zôna ed Rôl, cun un vèc lèt dal Cróstel. Cme l' arcôrda Rino Rio …'' Il Rio sfociava, nei tempi anteriori alla conoide del Crustulus Magnus, da solo nel Larione, nel luogo ove sorse l'antica isola Muricola (S.Benedetto Po); in tempi successivi si unì al Crostolo presso Rolo ed ebbe sfogo nei rami più meridionali (Tagliata, Moglia) del Po stesso.'' Al ''Crustulus Magnus'' che Rino Rio al numîna, l'é ûn di cōrs dal Cróstel ch' l' à dê urègin, per şlargamèintṣlargamèint, a ûn di pió grôs depôşitdepôṣit ed fratóm dal j aluviòun ind la pianûra arzâna. Sti depôşitdepôṣit în cumincê a l'inési dal III sècol p.C. e în durê sèinsa fermêres per 700 ân. A fân pêrta, a sté grôs depôşitdepôṣit ed ed frantóm fât a pûnta, la magiōr pêrta di trèin ed Masinsâdegh, Prefuntâna, Pevròsa e la pêrt êlta dal campâgni ed [[Bagnôl]], [[Nuvalêra]] [[Campagnōla]], [[Fâbrich]] e [[Rôl]]. Un râm secondâri de sté ''Crusrulus Magnus'' l'à fât i trèin êlt ed Bódri, Fosdònd, Cânol e Cugnînt. Gabriele Mantovani as dîşdîṣ che al Ré as butêva int al Cróstel al Cantunâs che dal còl pûnt lé in dōp al sré la '' Fossa Scaveriola exiente in Braida de Noventa'' numinêda int al 772 in un decrêt dal Rè Longobêrd Desiderio, ch' l' é la Fôsa ed RêşRêṣ dal dé d'incô. Al sègn lasê dal traspôrt ed gêri e sâbi dal ''Crustulus Magnus'', ind al sarêr al cōrs dal jâchev dal Ré, che 'n gh' la cavêven mìa acsé a rivêr in Pó, al fōrma chi pantân che dân urègin a còl lêregh impantanamèint, ciamê, ind al j antîghi chêrti, cme ''Val Putrida'' e ch' la quacêva pêtra ed la bâsa arzâna e mudnèişamudnèiṣa. La zôna a mezanôt ed [[Ré Salṣêr]], còla ciamêda Campâgna dal Bundiòun bunifichêda vêrs al fîn dal XIII sècol da Corrado da Curèz insèm aa sît ed Cà di Frê la vîn spieghêda acsé da Eustacchio Cabassi in 'na lètra dal 21 Agòst 1790 al Tiraboschi ''...questa tenuta, divisa tra i due territori di Fabbrico e di Rio, viene circondata a Mezzogiorno dal Tresinaro, ossia canal di Migliarina, a settentrione dalla Fossa di Raso, che anch'essa divide il rollese dal territorio del Principato di Correggio, a ponente vien divisa dal picciol cavo detto il Naviglietto ed a levante ha per confine altro cavo scolastico detto la Fossassa ed i prati di Correggio.'' Al solevamèint ch' al s'é fât mjêra d'ân fà che, a fōrma ed filòun de schîna, al se şvilópaṣvilópa da Curèz fîn a Fâbrich a né êter che l'êrşenêrṣen centrêl comûn di dû bacîn ed culmêda dal ''Crustulus'', a mansèina, e 'd la ''Trixinaria'' a dréta. La ''Tresinaria'' l'intervîn ânca ind al furmasiòun campagnôli ed la bâsa mudnèişamudnèiṣa: la ''Secula'' e la '' Trixinaria'' a s'unîven int al lôr sbòch al piân e fêven un lèt ònich, a tgnîven 'na grôsa strésia dal trèin insém al cunfîn tra [[Curèz]] e [[Chèrp]] e, in cêrt pûnt, la rivêva a trî chilômeter ed larghèsa. ''Nel Principato di Carpi'' – a sustîn Rino Rio – ''fra le campagne di Fossoli e di Budrione, lungo quella strada che prende ancora il nome di Via delle Senare e corre parallela alla Fossa Nuova, ci rappresenta la zona di maggiore e più intensa deposizione delle acque del Trixinaria (Dosso Senara) e chiaramente stabilisce l'esatta posizione dell'alveo centrale di questo torrente antico ed il suo tracciato che seguiva quasi esattamente il corso della Fossa Nuova attuale.'' Al ''Dosso di Carpi'', ch' l' é la pió antîga schîna d'êsen ed fióm cgnusû in [[Emégglia|Emélia]], la dêv, prubabilmèint, al carateréstichi 'd la só fōrma prôpria al TreşnêrTreṣnêr. Incòra dôp al mél al Sècia as dividîva in dû râm, ûn ed quisché, còl ch' l' êra drê schêres, al tirêva drét vêrs mezanôt insèm al j âchev ed la ''Trixinaria'', che se smercêven e ocupêven al lèt dal pió antîgh Ré e andêve ind la zôna ed Chêrp e 'd Nōv fîn a dêr int al sistêma ''Bondenum-Burana''. Fîn al XIII sècol, al tròunch pió bâs dal TreşnêrTreṣnêr, l'é stê ciamê da i MudnèişMudnèiṣ '' Fossaregi, Fossa de regi, Fossaraxo, Fossa de raso'' ch' l'é pó al nòm d' adèsa dal pcòun dal Chêv TreşnêrTreṣnêr dal Cantunâs al só sbòch ind la ''Parmigiana-Moglia''.
===Al cambiamèint ed diresiòun dal XII sècol===
As sà che ind al Setsèint al TreşnerTreṣner as butêva incora in còl pcòun dal Pó ciamê ''Bondeno'', as gh'à nutésia invêci che al cambiamèint ed diresiòun ch' al li pôrta diretamèint in Pó la sia sucèsa tra l'Otsèint e al Novsèint. Ind al só percōrs originâri al TreşnêrTreṣnêr al traversêva [[Felghêra]], [[Sabiòun]], [[Véla Runcadèla]], [[la Masòun]] (ciameda TreşnêraTreṣnêra) pr'andêr vêrs Sân Martèin in Ré per un trât che cîrca circòrum l'é cumpâgn a còl d' adèsa. Giovan Battista Venturi ind la só ''Storia di Scandaino'' al dîşdîṣ: ''… il Tresinaro non s'univa, come fa di presente, a Secchia presso Rubbiera ma correndo solitario per Fellegara, Sabbione, Roncadella, Masone ec. andava sul Carpigiano a cadere in quel che oggi dicesi il Canale di Migliarina e quindi nella Fossa di Raso: si intraprese di rimediare i danni che esso Torrente recava alle Ville inferiori rivolgendolo da Fellegara ad influire in Secchia presso Rubbiera, operazione coerente al saggio principio idraulico che i Fiumi debbono, per quanto si possa, raccogliersi in uno.'' La grôsa ôvra ch' l' aré duvû mèter a pôst al şagerasiòunṣagerasiòun dal TreşnêrTreṣnêr l' an gh'à mìa 'vû véta fâcila, sèimper Giovan Battista Venturi al spiêga: '':..Quando il Marchese Niccolò d'Este fu diventato padrone di Reggio, i Modonesi, che non vedevano di buon occhio aumentarsi le acque di Secchia, pressarono nel 1415 che il Tresinaro fosse rimesso nel suo alveo antico. Il Marchese spedì Ingegneri a visitare i luoghi, dopo di che scrisse a Reggio che non permetterebbe cosa onde poteva nascer danno a quella Città a lui cara egualmente che a Modena: onde si sostenne la deviazione già fatta, nonostante che i Modonesi reclamassero ancora.Sembra dunque che il Tresinaro se ne andasse per l'alveo antico sin presso il 1300.'' Só la dâta e l'època dal tâj a gh' esrén dimòndi prôvi, a prupôşitprupôṣit Giovan Battista Venturi al dîşdîṣ: '':..Nel Codice Pax Costantiae scritto intorno al 1300 fra i possessi del Comune di Reggio si notano le terre e l'Isolare di Tresinaro Vecchio in Fellegara e da Fellegara in giù sin dove si estende.E nel 1321 il Podestà di Reggio dopo aver citato con proclami chiunque pretendesse aver diritto, in fundo seu antiquo lecto Trixinaria veteris, nelle Ville di Sabbione , Gavasseto, Roncadelli e Tresinaro, onde vengano a dire sue ragioni, decide che il detto fondo appartiene tutto al Comune di Reggio.'' FamōşiFamōṣi ânca al carateréstichi ed l'ôvra, cme l'arcôrda incòra al Venturi: '' ..sussiste anche oggidì in Fellegara a ponente della Botte di Canale di Secchia un muro semisepolto lungo intorno ai mille metri e chiamasi il muro de carpigiani perchè forse lo costruissero essi attraverso del Tresinaro vecchio ad oggetto di meglio assicurarsi che il Torrente mai più non corresse verso le lor campagne. Di fatti bisogna dire che, anche dopo la deviazione, il Torrente in piena rompesse alcuna volta a quella banda, poichè nel 1359 le sue acque corsero inondando sino alla Pieve di Prato.'' Dop al cambiamèint ed diresiòun la purtêda dal jâchev dal trât a vâl ed Rubēra l'é dimòndi calêda. A testimônia al fât che quând as vōl sgnêr al Chêv as drôva al nòm '' Tresinaria vechia.'' Dôp al tâj agh và dêr dèinter al sculadûri dal campâgni intōren a Bâgn, Casōla e Marmirôl e al j âcvi nîgri dal fògni. Al vèc TreşnêrTreṣnêr, al cunfîn cun Chêrp, al ciâpa al nòm ed Canêl eed Miljarèina pó còl ed Fôsa ed RêşRêṣ préma ed butêres ind la ''Parmigiana-Moglia.''
===Al quistiòun pr' al j âchev===
As capés che cme tót i canêl e i chêv che córen o che curîven ind la pruvîncia, ânca al TreşnêrTreṣnêr e in particulêr l'ûşûṣ dal só âchev che traversêven paèişpaèiṣ, frasiòun e che sgnêven di cunfîn, în stêdi argumèint ed tânti quistiòun e pefîn ed guèri. La Fôsa ed RêşRêṣ l'é stêda mutîv ed quistiòun cme còsta: ind al 1463 in 'na sentèinsa dal Cumisâri Costabili, zódis deleghê dal Dóca Borso d' este ed [[Frara|Frêra]], a s'êra stabilî la proprietê carpşânacarpṣâna ed la Fôsa ed RêşRêṣ, mó, per impidîr che i sgnōr ed Rôl e Curèz a gh' andésen al tèri sòt âcva chilôr a prîven druvêr la Fôsa cme fôs sculadōr dal sô âchev a prîven druvêr ''… una bocca da aprirsi sotto il ponte di legno nell'arginello di S.Giacomo.'' Dâto che la sentèinsa an n'é mìa stêda mésa in prâtica as rîva, pôch ân pió têrdi, a minacêr 'na guèra: quî ed Curèz a mânden 160 òm armê ed baléstra e êtri êrmi a Cà di Frê per tajêr al j âchev, mó cun 'n acôrd int al 1490 la quistiòun la 's mèt a pôst. O cme int al 1615 quî ed Sân Martèin ind al dêr 'na mân al Dóca Cesare d'Este in un scûnter cun i Da Correggio, a ròumpen cun bâli ed fèr la ciâvga ed TreşnêraTreṣnêra in môd che l'âcva dal Canêl d' Èinsa la pasès ind al Chêv e la metés sòt âcva i dintōren cun un grôs dân pr 'i mulèin ed Curèz. A gh'é al quistiòun tra Rèz e Chêrp: int al 1808 Ludovico Bolognini al scrév int al ''Memorie idrauliche per il Dipartimento del Crostolo'' …'' La Città di Reggio pretende che le acque di Tresinaro siano tutte sue; essa le estragge al Nord della botte del Canale (di Secchia) e le conduce a cadervi dentro, poco al di sopra del Molino Rangoni.I Reggiani avevano già sino del 1179 ottenuto da Albricone loro Vescovo per mezzo dei consoli del Comune, l'acqua del Tresinaro, onde impinguare il loro Canale, dando in compenso al medesimo vescovo un cotessero di Molino entro ill Canale stesso.'' O cme int al 1810 quând la '' Delegazione del Circondario d'acque di Correggio'' la segnêla a l' agînt di bacîn ed la curòuna d'Itâlia a Rèz che ind al sît ''Levata'' 'd un têl Luigi Trivelli a Pansân, dóve i só terèin în la naturêla divisiòun tra sti circundâri e al mudnèişmudnèiṣ e al carpşâncarpṣân, é stê fât un taj ind l'êrşenêrṣen ch' al fà da cunfîn al la proprietê acsé che al j âchev ed Pansân e Campgajân ''… in caso di escrescenze non possono passare per lo stretto regolatore carpigiano di Fossa Nuova ma caricano la Fossa Marza di otto e più macine d'acque non sua, da questa corrono nel Tresinaro, o canale di Migliarina, e giunte alla Cà de Frati rompono gli argini e sforzano le acque di Fossa di Raso a gonfiarsi e a spandervi come è accaduto lo scorso dicembre per ben quattro volte. '' La quistiòun l'é finîda bèin 41 ân dôp. Fîn a rivêr a j inési dal '900 quând al gvêren dal j âchev arzâni miscóli 'd un mijêr ed Cunsôrsi, despès nê da antîghi Cungrēghi, cun pôca autoritê só pôchi zôni sèinsa urganişasiòunurganiṣasiòun e mìa in grêd ed capîr e gestîr al problêma dal j âchev. Ed còl peréiod armâgnen i Statût, al delébdri de spèişaspèiṣa, i dâsi, al lît e al quistiòun a cuntêr al şvilópṣvilóp ed la rêda pruvincêla dal j âchev. Int al 1912 as fà al Cunsôrsi ed bunéfica ed préma categoréia in dréta dal ''Cavo Parmigiana- Moglia'', che int al 1928 al cambia in ''Bonificazione Parmigiana-Moglia''. Al Chêv TreşnêrTreṣnêr al mócia 'na grôsa impurtânsa in quânt al dvèinta ûn di pió impurtânt sculadōr ed la zôna êlta ed la pianûra arzâna-mudnèişamudnèiṣa. A i prém 'd j ân '30 per garantîr al dmèj al lavōr de sculadōr ch' al duvîva fêr, la larghèsa dal Chêv la vîn şlarghêdaṣlarghêda in manêra adâta. Int al 1988 dôp che în stê fât di stódi dal '' Dipartimento di idraulica dell'Università di Pavia'' a l' Ênte ed Bunéfica în stê dê di finansiamèint per un prugèt 'd adatamèint ed la sesiòun ed pasâg dal TreşnêrTreṣnêr, 'd arnuvamèint di lavōr fât a mân (20 pûnt e soquânti bréj), ed costrusiòun ed 'na câsa de şlêreghṣlêregh ed cîrca 100 èter ind la localitê ed Cà di Frê.
==La só vâl==
La particulêra puşisiòunpuṣisiòun ed la vâl dal turèint TreşnêrTreṣnêr, ind la pêrta a matèina ed la pruvîncia ed Rèz, a l'à fâta dvintêr 'n' impurtânta véia de spustamèint e 'd trâfich. La fōrma di maşégnmaṣégn e dal trèin cun al vicèndi stôrichi che ind i sècol l'àn travetsêda àn lasê divêrs sègn ind al paeşâgpaeṣâg e int l'architetûra di bôregh e àn richî la vâl d' uşânsiuṣânsi e 'd cultûra. La Vâl TreşnêrTreṣnêr la 's presèinta incô cme un pôst réch d'incânt, dal surzèi a l'êlt e mèdi percōrşpercōrṣ, tipicamèint apenénich, fîn a la pêrta pió bâsa dóve la dà ind la pianûra ed fiânch a la ''capitêla'' Scandiân. A s'arcâten in lê ricōrd stôrich sparpagnê e, despès, spetacolêr ind al şlânsṣlâns in âria di castê, dal tòri campanâri, dal cà a tòr, insèm a un tsû cunômich brilânt mó mìa preputèint vêrs al paeşâgpaeṣâg cun al ritôren, un pô a la vôlta, ed la gînta ind i bôregh da tèimp bandunê e che incô în 'na siēlta léfa a la véta ed sitê. Al paeşâgpaeṣâg ed la Vâl TreşnêrTreṣnêr l'é diferèint e al câmbia di mân in mân che da la mèdia muntâgna, dóve a nâs al cōrs ed l'âcva, as va zò vêrs la lêrga pianûra. La cultûra int la vâl la s'é şvilupêdaṣvilupêda a l'òmbra de sté gustôs paeşâgpaeṣâg, per j abitânt l'é un elemèint ed carâter, che, per cêrt aspèt, l'é incòra pió impurtânt ed còl d' èser 'd un precîşprecîṣ paèişpaèiṣ. L'elemèint centrêl de sté paeşâgpaeṣâg l'é ed sicûr al Turèint mìa sèimper visébil perché despès l'é incanalê drêda a di maciòun d' êlber, se nò l'é divîs da la strêda da di sît e da fabrichêt. L'é pusébil vèdrel e ânca traversêrel a mezanôt ed Sigarèl, al Mulèin dal Vèini, a mezanôt ed Cà Orsino, Al Mulèin dl Cmûn, a Viân, Rundanēra e naturalmèint a Scandiân. Per cgnòser al turèint, per gôdres al belèsi ed la vâl o andêr a la sêrca 'd j ângol naturêl o paeşâgpaeṣâg personêl ( e magâra ed gôdres in solitódin, cun al piaşèirpiaṣèir ed la nuvitê) l'é necesâri mètres ind i pâgn ed 'n esploradōr e andêr per avintûri ind i bôregh işolêiṣolê e só per di sintêr tót da sperimentêr, perché al turèint e la vâl în mìa incòra stê atresê per un turîşemturîṣem fâcil e bundânt. Secònd al diretîvi ed la Comunitê Europèa in Vâl TreşnêrTreṣnêr è stê catê soquânti zôni ed particulêra impurtânsa naturaléstica: Cà dal Vèint, Cà dal Lōv, i Gès ed Bursân, Mûnt Dûr, la Vâl ed mèz dal TreşnêrTreṣnêr, Vâl Durgôla
==J elemèint carateréstich ed la Vâl==
===I bôregh===
Al burghêdi ed campâgna, în mési, quêşiquêṣi sèimper, insém a côsti ed prêda luntân da i trèin ed tèra crēta e şbrişlōşṣbriṣlōṣ cme în la grân pêrta dal culèini ed la vâl, as trâta ed bôregh che tînen da cât elemèint ed costrusiòun che s' arfân, i pió antîgh, al XV sècol, quând al şlarghêresṣlarghêres ed la popolasiòun l'à multiplichê i cèinter abitê. Int al medioēv la popolasiòun l'êra ed mēno e préma ed tót mucêda d'atōrna a i castê. Pr' al vişitadôrviṣitadôr atèint ch' al vrés andêr fôra da i percōrs principêl per serchêr i sègn di sècol cme s' àn lasê al lavōr e la creativitê ed lòm, sté patrimòni ed costrusiòun stôrichi e còli ed 'na vôlta în òna dal carateréstichi pió interesânti. Dôp che da la fîn ed la secònda guèra mundiêla pêrta de sté testimuniânsi în stêdi trascurêdi e s' în ruvinêdi, as vèd da soquânt ân un récoper, cun la mîra d' andêregh a stêr, di bôregh, cun un magiōr interèsi vêrs i fabrichêt ed 'na vôlta che vînen restarvê despès cun un bòun riguêrd vêrs al carateréstichi ed costrusiòun uriginâri. As trâta ed palasôt sgnurîl o cà da cuntadèin pió mudèsti opór uratôri e cēşicēṣi, soquânt ed còsti în ed 'na grôsa impurtânsa artéstica opór ed cà a tòr che în la carateréstica pió cêra e interesânta de sti paèişpaèiṣ, o ed mulèin che ind la vâl a gh'àn 'na lòunga stôria. An mânchen mìa ind i bôregh ed la vâl esèimpi, stremnê un pô dapertót, ed l' êrt ed la prêda: purtêl e fnèstri decorê, stèpit e architrêv cun dâti e sègn. Al materiêl druvê l'é al môrbid sâs ed côch ed la culèina adât in môd particulêr a la decorasiòun cun la scultûra, dimòndi di pió che mìa la dûra prêda druvêda ind i paèişpaèiṣ ed l'êlta Apenèin. Ind al fiânch a sîra dal mûnt Valèstra as câta 'na famōşafamōṣa chêva 'd un tîpo ed sâs ed côch dimòndi fîn, sfrutêda da i tèimp antîgh e dóve a gh' în armêşarmêṣ di sègn cêr.
 
===I mulèin===
 
Tânt êren i mulèin ind la Vâl TreşnêrTreṣnêr. An masnêven mìa sōl al furmèint e al furmintòun, mó fêven ânca la farèina ed castâgn, o adiritûra, cme al Mulèin dal NōşNōṣ, ch' l' êra atâch a 'na grôsa nuşêranuṣêra, schisêven i garól per fêr l'ôli ed nōşanōṣa, druvê per fréşerfréṣer e druvê ânca cme antizēl dal Vés'c ind la stagiòun invernêla. Ind al grôs mulèin lavurêven ânca al trèi mêsni pr'al furmèint, al furmintòun e pr'al castâgn. Int al TreşnêrTreṣnêr a funsionêva ânca al Mulèin dal Vèini cun atâcha la tinturéia: cun la lâma vèirda dal nōşinōṣi o cun al scôrsi e al raîşiraîṣi ed la piânta as utgnîva 'na tînta la ''tînta ed nōşanōṣa'' ch' la gnîva druvêda ind i lavōr da marangòun. Al rôdi di mulèin êren generalmèint in lègn ed quêrsa, sercêdi ed fèr, cun 'n mèza vintèina ed pêli. I grôs êlber ed trasmisiòun, ânca lōr ed quêrsa, pugêven só di sustègn fudrê ed piòmb; j ingranâg êren invêci 'd ōlem.
 
===Al cà a tòr===
 
Ind la fâsa dal culèini ed [[Rèz]], al cà a tòr în l'elemèint arcitetônich pió s'ciasèint 'd un tsû edilési ch'al mantîn incòra al carateréstichi ed 'na vôlta. La Vâl TreşnêrTreṣnêr l'é fôrsi la pêrt ed la pruvîncia dóve sté costruzion în di pió. Cun al lōr şlânsṣlâns drét vêrs l' êlta a carateréşencarateréṣen ânca adèsa al prufîl di bôregh antîgh. Al prémi cà a tòr, fôrsi a imitasiòun dal tòri sitadèini, a s'arfân a la fîn dal medioēv e a gh'àn préma ed tót mîri ed difèişadifèiṣa, al mudèl però al vîn fôra sopratót tr' al Quatersèint e al Sincsèint. A vîn druvê masmamèint la prêda, tirê só cun la piânta quadrêda, piotôst masés, la porta l'é alvêda da tèra a s'égh va dèinter cun 'na schêla ch ' la 's tîra só. Ind al piân pió bâs a câten pôst al depôsit dal magnêr e la stâla dal bèsti, a mèz as câta la cà e al têrs piân la clumbêra. Ind i sècol dôp la cà a tòr l' as fà pió şlansêdaṣlansêda e la se şgrôsaṣgrôsa, a la prêda a s' égh cumpâgna al côt e cun ló as vèden i prém elemèint decoratîv. A vîn a mēno al bişògnbiṣògn ed la difèişadifèiṣa, e la cà a tòr, ânca se la mantîn la funsiòun ed clumbêra, la dvèinta prém ed tót un elemèint ed diferèinsa per la faméja che, per l'avmèint ed la gînta int al bôregh, l' agh pôgia intōren dal j êtri costrusioun.
 
===I bôsch===
 
I bôsch a quâcen 'na bòuna pêrt ed la vâl, cun al mâsem ed la preşèinsapreṣèinsa ind la zôna ed [[Carpnèida]], dóve interèsen un têrs dal teritôri comunêl, e cun al ménim ed la preşèinsapreṣèinsa ind al teritôri de Scandiân. Impiantê ind tèimp antîgh în stê, ind i sècol, òna dal pôchi cultivasiòun che àn dê 'na mân a sfamêr al popolasiòun muntanêri. Incô sōl al piânti işolêdiiṣolêdi e inestêdi a maròun a gh'àn un quêlch valōr cunômich, mèinter al divêrsi varietê ed castâgni, ch' an rènden pió e mìa pió curêdi, a tènden a 'd arculêrper al bandòun e ânca pr' al gnîr avânti dal j êtri piânti dal bôsch. I castagnêt a gh'în incòra ind al cmûn ed Carpnèida ind al zôni ed [[Marôla]] e dal mûnt FôşlaFôṣla. Dimòndi în al piânti monumentêli cme i fâz dal mûnt FòşlaFòṣla e dal mûnt Dûr, i pîn salvâdegh ed Sân Valinèin ed [[BaîşBaîṣ]], dal mûnt Dûr e dal mûnt Pilâster a [[Viân]]. La quêrsa a Cà Mûnt ed Sōver atâch a Scandiân a VetòunşVetòunṣ, a Fîgn, e al môr grând al Gêls de Scandiân. La Vâl TreşnêrTreṣnêr l'é òna dal stasiòun pió meridionêli dal pîn salvâdegh, sta bèla piânta, cunsiderêda un relét dal j èpochi pió frèdi, la gh'à la funsiòun presiōşapresiōṣa ed bunifichêr i trèin ed crēta e mēno bòun per permèter dôp l'impiantêres dal piânti cun al fòi lêrghi.
 
===I "vulcanèt"===
 
Òna dal principêl curioşitêcurioṣitê geolôgichi ed la vâl în i "vulcanèt". Al fenômen as câta, cun efèt dimòdi spetaculêr, in localitê Argnân dóve al cmûn ed Viân l'à més só di percōrs alvê da tèra in lègn (êter conèt, pió céch, as câten atâch a ChêşlaChêṣla). I "vulcanèt" ciamê ânca "sêlsi" în uriginê da di gâşgâṣ che a vînen só da tèra cun di barbój in mèz al pantân léquid cumpâgn a la pulèinta quând la bòi, cun 'na diferèinsa che in còl chêşchêṣ ché an gh' é mìa calōr perché as trâta ed pòc frèd, fés e pèişpèiṣ, cun dal striadûri nîgri duvûdi a un pô ed petrôli şmercêṣmercê al pantân. Quî d'Argnân a fân pêrta 'd un sistêma geolôgich emiliân ch' al presèinta fōrmi cumpâgni ânca in êtri zôni dal MudnèişMudnèiṣ e dal PramşânPramṣân. As trâta 'd un fenômen piotôst rêr a livèl mundiêl, e i "vulcanèt" d' Argnân în tr'al furmasiòun pió lêrghi de sté tîpo. Mìa sèimper ind i sècol i "vulcanèt" în armêşarmêṣ tranquêi cme adèsa, dal vôti àn dê urègin a erusiòun spetaculêri cun di lânc ed pantân vêrs al cêl êlti dal vintèini ed mêter. In stê studiê int al Setsèint da famōşfamōṣ sinsiê scandianèişscandianèiṣ [[Lazzaro Spallanzani]].
 
===I calânch===
 
 
Frût ed la ruşgadûraruṣgadûra ch' l' à şmagnêṣmagnê j êlber e ch' l' à més a nûd spetacolêri crèsti ed tèra crēta, i calânch în al fenômen pió impresiunânt ind la culèina che a n' in sègnen di lêregh trât. Int la Vâl TreşnêrTreṣnêr, ch' l' é réca de sté furmasiòun ed tèra crēta nûdi e sèchi ind dal sô aspèt quêsi lunêr, agh n'é ed dû tîpo: a Viân-Vsignôl în di pió i calânch fât ed tèra crēta ed tânt culōr, a strêt, dóve i culōr în dê da la preşèinsapreṣèinsa 'd sêl minerêl divêrs, a BaîşBaîṣ invêci i calânch a ciâpen un culōr tót cumpâgn, grişâstergriṣâster, cun pió sâs che vînen fôra. I grôs depôşitdepôṣit ed tèra crēta, che în al mutîv dal fenômen di calânch, în sfrutê lergamèint da l'indóstria dal piastrèli ch' la gh' à 'vû, ind j ân, un grôs şvilópṣvilóp ind la zôna tra [[Scandiân]] e [[Sasól|Sasôl]]
 
 
369

contributi

Menu di navigazione