Póndga

C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś

Póndga
na póndga
Dominì: Eukaryota
Rèign: Animalia
Clâd: Glires
Phylum: Chordata
Subphylum: Vertebrata
Clâsa: Mammalia
Superórdin: Euarchontoglires
Órdin: Rodentia
Sòtórdin: Myomorpha
Famija: Muridae
Sòtfamija: Murinae
Gènàr: Rattus
Sòrta: Rattus norvegicus Berkenhout 1769
Sòtsòrta: R. norvegicus albinicus R. norvegicus caraco • R. norvegicus domesticus R. norvegicus norvegicus • R. norvegicus socer

La póndga (nóm sientìfic: Rattus norvegicus; pòundga o pundgòun in arśàṅ, påndga o pundgaza in bulgnéś, póntga in mantṿàṅ, ratto delle chiaviche, ratto norvegese, ratto grigio, ratto bruno, surmolotto o pantegana in itagliàṅ) 'l è 'n mamìfar ruśgadōr uriginàri dl'Àśia dla famìga di Muridi.

'L è la spécie più cumùna dal sórag, esénd anc ch'la viṿ praticamènt in tut al mónd a part i pòi e la pruìnsa canadéśa dl'Albèrta, e la gh'à sinc sótaspéci.

Descrisiòṅ

In Emìglia cla bèstia chè 'l à ciapâ 'l nóm da 'l fat ch'la fus rivàda da 'l Ponto, pòst dal mâr Négar. In dal Régn Unî invéci i cardìvan ch'al rivìs da la Nurvégia e 'l è acsè ch'l'à ciapâ 'l nóm in camp sientìfic. In Európa 'l à praticamènt tòlt al pòst dla póndga négra (rattus rattus) da la fiṅ dla rivulusiòṅ indistriàla in avànti.

In natùra 't li pō catàr darènt a fiùm e padói, da la pianùra a la culìna, in du i vìv'n i óm, da spés in du a gh'è di scart e di avàns ad magnàr o sinò in dal canaléti che lōr i pōl'n anc impinìr. I vìv'n in grup e i pōlan scampàr dū an, al dópi se tiràdi sù da 'l óm.

La pōl rivàr a èsar lunga quarànta cm, cun la cóa ch'la in ciàpa dagnóra la mità e ch'la n gh'à minga pēi insìma e ch'la dvènta sutìla vèrs la fiṅ. Al sò pēś mèdi 'l è 'd tarśènt-sinquànta gram ma i pōl'n anc pśar un chilo. I masć in gèrar i èṅ più grôs dal fémni.

Al sò mantèl drusi 'l è grìś o maròṅ ma sóta la pansa 'l è più ciàr. I òć i èṅ pìcui e négar méntar gl'uréci i gh'aṅ la fórma 'd un triàngul.

I vàn'n in gir specialmènt ad nòt méntar durànt al dè i pònsan in di sò gnai ch'i gh'aṅ cambri difarènti, par durmìr, par magnàr e p'r i biśógn. Quànd i sa spòstan dimóndi da 'l sò teritòri, i còntan su la sò memòria ch'l'è śvilupàda.

Al póndghi i màgnan da tut anc s'i preferìsan carna e scménsa, inólt'r i èṅ bòni 'd catàr nutrimènt anc da 'l curàm e da 'l savòṅ. I gh la càv'n a nudàr e a ciapàr di pés c'n al maṅ. I pōl'n anc masàr dal bestiulìni cuma pulśèṅ, luśèrti e surghèṅ par pò métar-li via par magnàr-li in séguit.

La fémna la gh'à 'n èstar ad siē óri ma l'è bòna ad far-as dar anc sinc-sènt vòlti da masć difarènt, parturénd da tri a quìndas pundghèṅ anc sèt vòlti 'l an dòp vint-quàtar dè 'd gestasiòṅ. Dòp daśdòt óri da 'l part, la màdar la pōr armàgnar gravda incóra.

Al bestiulìni péna nadi i nàsan nudi e òrbi ma dòp un méś a 'l incìrca i dvènta indipendènti.

Vivénd in pòst muśnènt, al póndghi i pōlan purtàr di brut mâi a i cristiàṅ cuma la pèst, esénd ch'al batēr dla Yersinia pestis al s cata in dla pulga di rat (Xenopsylla cheopis).

Culegamènt estéran

(IT) La sò paśna su 'l sit dla Treccani

Àtar prugèt

Wikiquote contiene citazioni di o su Póndga
Wikimedia Commons contiene file multimediali su Póndga