Orson Welles

C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś

George Orson Welles (Kenosha, 6 ad Maǵ dal 1915 - Los Angeles, 10 'd Utóbar dal 1985, a s lèś [ d͡ʒɔɹd͡ʒ ˈɔɹsən wɛlz] in ingléś) 'l è stâ 'n regìsta, atōr, senegiadōr, scritōr e prudutōr americàṅ. In dal 1999 'l American Film Institute al 'l à mis a 'l 16^śum pòst dla lista dal sènt stéli più grandi dal cìnema mént'r in dal 2002 al British Film Institute al 'l à vutâ cuma 'l regìsta mijōr ad tut i tèmp.

Da 'l 1960 al gh'à dó stéli in dla Hollywood Walk of Fame, una p'r i sò cuntribùt a la ràddio e una p'r i sò lavōr a 'l cìnema.

Uriginàri dal Wiscònsin, Wells in dla sò vita 'l à laurâ dimóndi anc a teàtar (specialmènt a Broadway) e a la ràddio, a cavàl fra i an Trénta e Quarànta, prima 'd pasàr a 'l cìnema in dua 'l è stâ bòṅ ad vìns'r un Prèmi Òscar par la senegiadùra 'd Quarto potere, film candidâ anc a atri tré statṿi, ólt'r a 'n Academy Award a la caréra in dal 1971 e a na nomination in dal 1943 p'r al drama L'orgoglio degli Amberson cun prutagunìsta al sò amìg Joseph Cotten.

'L à vins anc la Palma 'd Òr a 'l quìnt Fèstival ad Cannes p'r al sò Otello, trat da na tragèdia 'd William Shakespeare, un Lèòṅ 'd Òr a la caréra in dal 1970 a 'l Fèstival ad Venèsia, un Grammy Award in dal 1982 par 'l àlbum dascōrs Donovan's Brain e na candidadùra a i Golden Globe dal 1982 par la part dal giùdas Rauch in Butterfly - Il sapore del peccato.

Fra i sò àtar film da lò dirèt a 'rcurdém al thriller dramàtic Lo straniero (1946), in dua 'l à recitâ in còpia cun la Loretta Young, al noir La signora di Shanghai (1948), cun prutagunìsta la Rita Hayworth, al drama èpic Macbeth (1948), cun lò in di pagn dal rè scuséś Macbeth, al noir L'infernale Quinlan (1958), cun Charlton Heston e la Janet Leigh, e 'l grutésc Il processo (1962) cun Anthony Perkins in dal rōl ad Josef K., persunàǵ 'd al rumànś umònim ad Franz Kafka.

Cuma atōr 'l à tòlt part a sènt-trénta e pasa òvri fra cìnema (film e curtumetràǵ) e televiśiòṅ. Ólt'r a 'l pelìculi da lò dirèti, a 'l ém vist anc in dal film ad spiunàǵ Terrore sul Mar Nero (1943), insém a Joseph Cotten e a la Dolores del Río, in dal noir Il terzo uomo, sèmpar cun Cotten e l'Alida Valli, in dal drama sentimentàł La lunga estate calda (1958), cun la còpia Paul Newman/Joanne Woodward, in dal drama Frenesia del delitto (1959), in dla part d'l avucàt difensōr ad dū studènt criminài, in dla cumèdia Ro.Go.Pa.G. (1963), in d'l epiśòdi dirèt par Pier Paolo Pasolini, in dla parudìa cun David Niven e Peter Sellers James Bond 007 - Casino Royale (1967), in dla cumèdia 'd guèra Comma 22 (1970), cun prutagunìsta Alan Arkin, e in dal śal Dieci incredibili giorni, a fiànc 'd Anthony Perkins e 'd Michel Piccoli.

P'r al sò idéi ad sinìstra, durànt i an dal macartìśum 'l è finî in dla lista négra di artìsta dal cìnema ch'i n psìvan piò lauràr a Hollywood, custrinśénd-'l a 'ndàr a star in Európa par déś an vers la fîṅ di an Quarànta.