Monica Vitti

C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś

La Maria Luisa Ceciarelli, cgnusùda méj cuma Monica Vitti (Róma, 3 ad Nuvémbar dal 1931 - Róma, 2 ad Favràr dal 2022, a s lèś [ˈmɔːnika ˈvitti] in itagliàṅ), l'è stada n'atōra, ardupiadōra, regìsta e senegiadōra itagliàna, famóśa p'r al sò tôṅ ragàî ad dascórar.

In dla sò caréra, ch'l'è duràda quaràn'an a 'l incìrca, l'à girâ na ssantìna 'd òvri fra cìnema e telefìlm, vinsénd dimóndi prèmi par la sò bravitù cuma sinc Dàvid ad Dunatèl, tri Nàstar 'd Argìnt, dódas Glôb 'd Òr, un Lèòṅ 'd Òr a 'l Fèstival ad Venèsia, 'n Ōrs 'd Argìnt a 'l Fèstival 'd Berlîṅ, e na Concha de Plata a San Sebastián, ólt'r a na candidadùra a 'l prèmi BAFTA.

Biugrafìa

La Vitti, nada a Róma da pàd'r ad Manziana e da na màdar bulgnéśa, da pìcula l'è carsùda a Messina e pò a Nàpuli par via dal lavōr ad sò pàdar, ispetōr dal Cumèrs Èstar. Dòp ès'r-as diplumàda in dal 1953 a l'Acadèmia nasiunàla 'd art dramàtica l'à tacâ subìt a recitàr 'l an dòp tulénd part a la cumèdia Ridere! Ridere! Ridere! a fiànc 'd Ugo Tognazzi e dla Sandra Mondaini.

In di an Ssanta la taca un na culaburasiòṅ, artìstica e 'd amōr, cun Michelangelo Antonioni ch'al la ciàma p'r i drama L'avventura (1960), a fiànc ad Gabriele Ferzetti e dla Lea Massari, La notte (1961), insém a la Jeanne Moreau e a Marcello Mastroianni, L'eclisse (1962), in còpia cun Alain Delon, e Il deserto rosso (1964), in dla part dna dóna vilìda e turmintàda ch'la próa anc a tōr-as la vita. Al quìnt film c'n al regìsta fraréś a vgnarà pò in dal 1980 c'n Il mistero di Oberwald trat da 'n sugèt ad Jean Cocteau.

Sèmp'r in chi an lè la lavóra anc a 'l èstar tulénd part a 'l pelìculi Il castello in Svezia (1963), cumèdia grutésca cun Jean-Louis Trintignant, al film ad spiunàǵ Modesty Blaise - La bellissima che uccide (1966), insém a Terence Stamp, a Dirk Bogarde e a la Rossella Falk, e la cumèdia dramàtica La donna scarlatta (1969), in di pagn dna dóna fargàda e bandunàda da 'l sò muróś ch'la pésca vindéta.

In séguit la lavóra insém a Alberto Sordi, faghénd sò mujēr in dal drama sentimentàł Amore mio aiutami, in dua la gh cunfèsa 'd amàr 'n àt'r óm, e Polvere di stelle (1973) in du la canta 'l pès “Ma 'ndo Hawaii” (c'n un riturnèl ch'al fà “Ma in du và't s'la banàna ta n gh l'à minga?”). Sèmp'r in di an Stanta a l'arcurdém par la cumèdia Dramma della gelosia (tutti i particolari in cronaca) (1970), in du l'à recitâ cun Marcello Mastroianni e Giancarlo Giannini, al grutésc Il fantasma della libertà (1974), cun l'Adriana Asti, Michel Piccoli e Jean Rochefort, la cumèdia A mezzanotte va la ronda del piacere (1975), in dua l'à catâ la Claudia Cardinale, Renato Pozzetto, Vittorio Gassman e Giancarlo Giannini, e la cumèdia L'anatra all'arancia (1975), insém a Ugo Tognazzi e a la Barbara Bouchet.

Fra i sò ùltim lavōr a 'rcurdém Il tango della gelosia (1981), in còpia cun Philippe Leroy, e Io so che tu sai che io so (1982) cun prutagunìsta Alberto Sordi.

La Vitti l'à laurâ anc in soquànt prugràma televiśìṿ cuma 'l varietà Ti conosco mascherina e Domenica in. Dòp darsèt an ad fidansamènt, in dal 2000 l'à spuśâ 'l futógrafar e regìsta Roberto Russo ch'l è armàś sèg in fîṅ a la sò mòrt, rivàda in dal 2022 a nuànt'an.