Macartìśum
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś |
Al macartìśum 'l è stâ 'n muimènt pulìtic e aministratìṿ ch'a gh'è stâ durànt i an dla guèra fréda in di Stat Unî a 'l inìsi di an Sinquànta ch'al miràva a cumbàtar, schisàr e dar adòs in na manéra dûra parsòni, grup e cumpurtamènt batśâ cuma cumunìsta e 'd sinìstra e dònca suversìṿ e cuntràri a i prisìpi americàṅ.
Al ciàpa 'l nóm da 'l senadōr republicàṅ dal Wiscònsin Joseph McCarthy ch'l éra a cap dla cumisiòṅ par gl'atività anti-americàni, misa in pē da la Cambra di Rapreśentànt di Stat Unî cun di putēr investigatìṿ a òvra d'l FBI dal funsiunàri J. Edgar Hoover. La cumisiòṅ la s muìva faghénd di atàc persunài, da spés sénsa di fundamènt vàlid, in di cunfrònt ad funsiunàri dal guèran, di óm dal mónd dal spetàcul e dla cultùra suspetâ 'd èsar da la banda di cumunìsta e dònca periculóś p'r al stîł 'd vita americàna.
Al fat che gl'acùśi i n fùsan minga pruvàdi dabòṅ, dal vòlti adiritùra arbitràri, i aṅ dâ crèdit a 'l giudìsi ch'al lavōr dla cumisiòṅ al fus piutòst na sòrta 'd “casa a 'l strìi”, un quèl favurî da di caś clamuróś ad spiunàǵ in di cunfrònt dl'Ugnòṅ Suviética, cuma 'l caś Rosenberg, e da 'n clima generàł ad “paùra rósa” e 'd isterìśum ad masa. Anc i siensiâ Albert Einstein e Linus Pauling i èṅ stâ tgnû 'd òć.
Par cundanàr dal parsòni a sa psiva tgnir par bòni anc dal testimuniànsi anònimi. Par licensiàr di dipendènt pùblic 'l éra abàsa avēr di “dubi ragiunévui” cónt'r ad lōr. La cumisiòṅ 'l à dâ adòs dimóndi a la gint ad sinìstra o anc sōl liberal ch'la lauràva a Broadway e a Hollywood, faghénd di interugatòri a dimóndi espunènt ad chi mónd lè, vlénd ch'i tirìsan fóra di nóm, un quèl ch'i regìsta Edward Dmytryk e Elia Kazan i aṅ pò fat. I èṅ stâ ciamâ a testimuniàr anc Walt Disney, ch'l à fat i nóm ad gint ch'l à fat siòpar durànt la lavurasiòṅ dal film Dumbo - L'elefante volante, e di atōr cuma Robert Taylor, Adolphe Menjou e Gary Cooper e 'l prudutōr Louis B. Mayer.
Dimóndi artìsta i 'l aṅ pagàda cara, finénd in dla lista négra 'd Hollywood, cuma i regìsta Luis Buñuel, Joseph Losey, Richard Attenborough, Orson Welles e Charlie Chaplin, custrét a 'rmàgn'r a 'l èstar dòp un viàś in Európa par lavōr, al senegiadōr Dalton Trumbo, al cumpuśidōr Elmer Bernstein, i scritōr Bertolt Brecht e Arthur Miller, marè dla Marilyn Monroe, e gl'atōr John Garfield, ch'al gh'à abû la vita ruinàda, Barbara Bel Geddes, Frances Farmer, Norman Lloyd, Lee Grant e Harry Belafonte.
Dal figùri impurtànti 'd Hollywood cuma i regìsta John Huston, Billy Wilder e William Wyler e i atōr Lauren Bacall, Lucille Ball, Humphrey Bogart, Bette Davis, Henry Fonda, Judy Garland, Sterling Hayden, Katharine Hepburn, Danny Kaye, Gene Kelly, Myrna Loy e Edward G. Robinson i aṅ prutestâ cónt'r al lavōr dla cumisiòṅ dand vita a 'l Cumitâ p'r al Prim Emendamènt, qvél ch'l impedìs a 'l Cungrès ad métar di lìmit a la libertà 'd paròla di sitadèṅ.
A s pōl dir ch'al macartìśum al sia finî in di fat in dal Śnar dal 1955 quànd Joseph McCarthy al s è dimìs da presidènt dla cumisiòṅ a séguit dna musiòṅ ad cinsùra dal Senàt di Stat Unî cónt'r ad lò.