Henry Fonda

C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś

Henry Jaynes Fonda, Hank p'r i amìg (Grand Island, 16 ad Maǵ dal 1905 - Los Angeles, 12 'd Agóst dal 1982, a s lèś [ˈhɛnɹi ˈfɑndə] in ingléś), 'l è stâ 'n atōr americàṅ, vinsidōr ad dū Prèmi Òscar, al prim a la caréra in dal 1981 e 'l secónd 'l an dòp par Sul lago dorato, la sò ùltma pelìcula, giràda insém a la Katharine Hepburn.

Biugrafìa

Uriginàri dal Nebràska e da na famìja ch'la rivàva da l'Ulànda, dòp di studi ad giurnalìśum Fonda 'l à tacâ a recitàr a teàtar par pò far al sò debùt a Hollywood in dal 1935 e laurànd cun sucès par dagnóra sinquànt'an faghénd da spés la part d'l óm unèst ch'al saìva star a 'l mónd.

Fra i sò àtar film più impurtànt a 'rcurdém al sò prim sucès Furore (1941), drama ambintâ in di prim an Trénta durànt i an dla “Gran Depresiòṅ”, l'òvra giudisiària La parola ai giurati (1957), tut dū chi film chè i gh'aṅ frutâ na candidadùra a i Academy Award, al western Alba fatale, la cumèdia La nave matta di Mister Roberts (1955), giràda insém a James Cagney e a Jack Lemmon, e Il ladro (1956) 'd Alfred Hitchcock in dua 'l iva fat la part 'd un pàd'r ad famìja spuśâ cun la Vera Miles ch'al s éra vist la vita ruinàda da di giùdas ch'i 'l ivan cundanâ śbaliànd par na rubarìa ch'al n iva mai fat, su na senegiadùra baśàda su 'n fat sucès dabòṅ.

In dal 1968 'l à girâ 'l thriller Lo strangolatore di Boston, cun prutagunìsta Tony Curtis, e 'l western C'era una volta il West in dua, par na vòlta, 'l à fat la part dal catìṿ. Vèrs la fiṅ dla sò caréra 'l à girâ soquànt film ad scarésa o catastròfic cuma Tentacoli, in du 'l à tòlt al pòst a 'l ùltim ad John Wayne, Rollercoaster - Il grande brivido (1977), insém a George Segal e Timothy Bottoms, Swarm (1978), pelìcula su 'n siàm ad béghi sasìni giràda insém a Michael Caine, Richard Chamberlain, l'Olivia de Havilland e la Lee Grant, e Meteor (1979) in dua 'l à laurâ cun Sean Connery, la Natalie Wood, Karl Malden e Martin Landau.

Henry 'l éra 'n sustenidōr dal partî demucràtic e di presidènt Franklin D. Roosevelt, John Fitzgerald Kennedy ('l iva anc girâ 'n spot par lò durànt la sò campàggna eleturàla) e Lyndon B. Johnson. In dal primàri dal 1980 'l iva dâ 'l sò apòǵ a Ted Kennedy, pò vinsi invéci da Jimmy Carter.

'L à dâ vita a na generasiòṅ 'd atōr impurtànt esénd pàdar dla Jane Fonda e 'd Peter Fonda e nunòṅ dla Bridget Fonda e 'd Troy Garity.

'L American Film Institute al 'l à mis a 'l 6^st pòst in dla lista dal stéli più grandi dla stòria dal cìnema. Al gh'à na stéla in dla Hollywood Walk of Fame.

Filmugrafìa

1935 - The Farmer Takes a Wife, regìa ad Victor Fleming
1935 - Cuori incatenati (Way Down East), regìa 'd Henry King
1935 - Notte di carnevale (I Dream Too Much), regìa ad John Cromwell
1935 - Il dissipatore (Spendthrift), regìa ad Raoul Walsh
1936 - Il sentiero del pino solitario (The Trail of the Lonesome Pine), regìa 'd Henry Hathaway
1936 - Nel mondo della luna (The Moon's Our Home), regìa ad William A. Seiter
1937 - Sono innocente (You Only Live Once), regìa ad Fritz Lang
1937 - Sangue gitano (Wings of the Morning), regìa 'd Harold D. Schuster
1937 - Alta tensione (Slim), regìa ad Ray Enright
1937 - Vivo per il mio amore (That Certain Woman), regìa 'd Edmund Goulding
1938 - Ho ritrovato il mio amore (I Met My Love Again), regìa ad Joshua Logan, Arthur Ripley e George Cukor
1938 - Figlia del vento (Jezebel), regìa ad William Wyler
1938 - Marco il ribelle (Blockade), regìa ad William Dieterle
1938 - Il falco del nord (Spawn of the North), regìa 'd Henry Hathaway
1938 - Il terzo delitto (The Mad Miss Manton), regìa ad Leigh Jason
1939 - Jess il bandito (Jesse James), regìa 'd Henry King
1939 - Lasciateci vivere! (Let Us Live!), regìa ad John Brahm
1939 - La sposa di Boston (The Story of Alexander Graham Bell), regìa 'd Irving Cummings
1939 - Alba di gloria (Young Mr. Lincoln), regìa ad John Ford
1939 - La più grande avventura (Drums Along the Mohawk), regìa ad John Ford
1940 - Furore (The Grapes of Wrath), regìa ad John Ford
1940 - Il romanzo di Lillian Russell (Lillian Russell), regìa 'd Irving Cummings
1940 - Il vendicatore di Jess il bandito (The Return of Frank James), regìa ad Fritz Lang
1940 - Passione di amazzoni (Chad Hanna), regìa 'd Henry King
1941 - Lady Eva (The Lady Eve), regìa ad Preston Sturges
1941 - Il richiamo del nord (Wild Geese Calling), regìa ad John Brahm
1941 - Tu m'appartieni (You Belong to Me), regìa ad Wesley Ruggles
1942 - Ragazze che sognano (Rings on Her Fingers), regìa ad Rouben Mamoulian
1942 - L'uomo questo dominatore (The Male Animal), regìa 'd Elliott Nugent
1942 - Il magnifico fannullone (The Magnificent Dope), regìa ad Walter Lang
1942 - Destino (Tales of Manhattan), regìa ad Julien Duvivier
1942 - Dedizione (The Big Street), regìa 'd Irving Reis
1943 - Il sergente immortale (Immortal sergeant), regìa ad John M. Stahl
1943 - Alba fatale (The Ox-Bow Incident), regìa ad William A. Wellman
1946 - Sfida infernale (My Darling Clementine), regìa ad John Ford
1947 - La disperata notte (The Long Night), regìa 'd Anatole Litvak
1947 - La croce di fuoco (The Fugitive), regìa ad John Ford
1947 - L'amante immortale (Daisy Kenyon), regìa 'd Otto Preminger
1948 - La strada della felicità (On Our Merry Way), regìa ad King Vidor e Leslie Fenton
1948 - Il massacro di Fort Apache (Fort Apache), regìa ad John Ford
1949 - Jigsaw, regìa ad Fletcher Markle
1953 - Main Street to Broadway, regìa ad Tay Garnett - séni scanślàdi
1955 - La nave matta di Mister Roberts (Mister Roberts), regìa ad John Ford e Mervyn LeRoy
1956 - Guerra e pace (War and Peace), regìa ad King Vidor
1956 - Il ladro (The Wrong Man), regìa 'd Alfred Hitchcock
1957 - La parola ai giurati (12 Angry Men), regìa ad Sidney Lumet
1957 - Il segno della legge (The Tin Star), regìa 'd Anthony Mann
1958 - Fascino del palcoscenico (Stage Struck), regìa ad Sidney Lumet
1959 - Ultima notte a Warlock (Warlock), regìa 'd Edward Dmytryk
1959 - L'uomo che capiva le donne (The Man Who Understood Women), regìa ad Nunnally Johnson
1935 - Tempesta su Washington (Advise and Consent), regìa ad Otto Preminger
1962 - Il giorno più lungo (The Longest Day), regìa ad Ken Annakin, Bernhard Wicki e Andrew Marton
1962 - La conquista del West (How the West Was Won), regìa ad John Ford, Henry Hathaway, George Marshall e Richard Thorpe
1963 - Quella nostra estate (Spencer's Mountain), regìa ad Delmer Daves
1964 - A prova di errore (Fail-Safe), regìa ad Sidney Lumet
1964 - L'amaro sapore del potere (The Best Man), regìa ad Franklin J. Schaffner
1964 - Donne, v'insegno come si seduce un uomo (Sex and the Single Girl), regìa ad Richard Quine
1965 - Gli indomabili dell'Arizona (The Rounders), regìa ad Burt Kennedy
1965 - Prima vittoria (In Harm's Way), regìa 'd Otto Preminger
1965 - La guerra segreta (The Dirty Game), regìa ad Christian-Jaque, Werner Klingler, Carlo Lizzani e Terence Young
1965 - La battaglia dei giganti (Battle of the Bulge), regìa ad Ken Annakin
1966 - Posta grossa a Dodge City (A Big Hand for the Little Lady), regìa ad Fielder Cook
1967 - Tempo di terrore (Welcome to Hard Times), regìa ad Burt Kennedy
1968 - L'ora della furia (Firecreek), regìa ad Vincent McEveety
1968 - Squadra omicidi, sparate a vista! (Madigan), regìa ad Don Siegel
1968 - Appuntamento sotto il letto (Yours, Mine and Ours), regìa ad Melville Shavelson
1968 - Lo strangolatore di Boston (The Boston Strangler), regìa ad Richard Fleischer
1968 - C'era una volta il West (Once Upon a Time in the West), regìa ad Sergio Leone
1970 - Non è più tempo d'eroi (Too Late the Hero), regìa ad Robert Aldrich
1970 - Non stuzzicate i cowboys che dormono (The Cheyenne Social Club), regìa ad Gene Kelly
1970 - Uomini e cobra (There Was a Crooked Man...), regìa ad Joseph L. Mankiewicz
1971 - Sfida senza paura (Sometimes a Great Notion), regìa ad Paul Newman
1973 - Il serpente (Le Serpent), regìa 'd Henri Verneuil
1973 - Mercoledì delle ceneri (Ash Wednesday), regìa ad Larry Peerce
1973 - Il mio nome è Nessuno, regìa ad Tonino Valerii
1974 - Mussolini ultimo atto, regìa ad Carlo Lizzani
1976 - La battaglia di Midway (Midway), regìa ad Jack Smight
1977 - Tentacoli, regìa 'd Ovidio G. Assonitis
1977 - Rollercoaster - Il grande brivido (Rollercoaster), regìa ad James Goldstone
1977 - L'ultima frontiera (The Last of the Cowboys), regìa ad John Leone
1978 - Il grande attacco, regìa 'd Umberto Lenzi
1978 - Fedora, regìa ad Billy Wilder
1978 - Swarm (The Swarm), regìa 'd Irwin Allen
1979 - Città in fiamme (City on Fire), regìa 'd Alvin Rakoff
1979 - Wanda Nevada, regìa ad Peter Fonda
1979 - Meteor, regìa ad Ronald Neame
1981 - Sul lago dorato (On Golden Pond), regìa ad Mark Rydell

Culegamènt estéran

Àtar prugèt

Wikiquote contiene citazioni di o su Henry Fonda
Wikimedia Commons contiene file multimediali su Henry Fonda