Gian Maria Volonté

C'l artìcul chè 'l è scrit in Miranduléś

Gian Maria Volonté (Milàṅ, 9 'd Avrìl dal 1933 - Flurìna, 6 ad Dicémbar dal 1994, a s lèś [ˈdʒam maˈriːa volonˈte] in itagliàṅ) 'l è stâ 'n atōr itagliàṅ.

Artìsta bòṅ ad pasàr da 'n rōl a c'l àtar sèmp'r armagnénd inciśìṿ, «fargànd l'anma a i sò persunàǵ» a dita dal regìsta Francesco Rosi, Gian Maria 'l è stâ òṅ di più grand atōr dla stòria dal cìnema itagliàṅ, e minga sōl, arcurdâ p'r al mimetìśum, la preśénsa magnètica e la recitasiòṅ madùra, da spés druâ a 'l servìsi di film impgnâ e 'd denùnsia (par di regìsta cuma Elio Petri, Giuliano Montaldo e Rosi stés), dòp 'n inìsi da catìṿ in soquànt spaghetti western ad Sergio Leone.

In dla sò caréra da atōr, tacàda a la fîṅ di an Sinquànta cun soquànti parti in lavōr par la televiśiòṅ, al gh l'à cavàda a vìnsar dū Dàvid ad Dunatèl, tri Nàstar 'd Argìnt, sèt Glôb 'd Òr, un Prèmi Pasinetti e 'n Lèòṅ 'd Òr a la caréra a 'l Fèstival ad Venèsia, un Prix d'interprétation masculine a 'l Fèstival ad Cannes e 'n Ōrs 'd Argìnt a 'l Fèstival 'd Berlîṅ.

Biugrafìa

Uriginàri dla Lumbardìa, Volonté 'l éra fiōl dal militàr fasìsta Mario ad Saròn, brigàda négra 'd Chivàs, e dla Carolina Bianchi, mémbra dna famìja 'd industriài milanéś. Carsû insém a i suo in Piemònt, 'l à pasâ na giuinésa difìcila dòp che sò pàdar 'l è finî in parśòṅ dòp la guèra par di crìmin e di fat ad sànguv fat in dal perìud dal fasìśum. A quatórd'ś an, mulàda la scóla, Gian Maria al và a lauràr in Frància par sunàr sù i póm, par pò turnàr in Itàglia par frequentàr al Studi Dramàtic Internasiunàł “I Nòmad” 'd Edoardo Maltese. 'L è in chi an chè ch'al s pasiòna a Albert Camus e a Jean-Paul Sartre.

'L à tacâ pò a lauràr in dal mónd dal cìnema in di an Ssanta tulénd part a 'l drama biugràfic Un uomo da bruciare (1962), faghénd la part 'd un sindacalìsta ch'l arcòrda la figùra 'd Salvatore Carnevale, e a 'l film ad guèra su la reśisténsa in Vènet Il terrorista (1963), insém a Philippe Leroy e a la Raffaella Carrà. Al s fà pò cgnós'r a livèl internasiunàł recitànd in di western Per un pugno di dollari (1964) e Per qualche dollaro in più (1965), cun prutagunìsta Clint Eastwood, e Quién sabe? (1966) in dla part ad Chuncho.

In dal 1968 a 'l ém vist in dal rōl 'd òṅ di fradèi Cervi in dal drama biugràfic I sette fratelli Cervi, su na famìja 'd partiśàṅ arśàṅ fata fóra a sćiuptàdi da i fasìsta, in dal pulisiésc Banditi a Milano, cun Tomas Milian, Don Backy e Ray Lovelock, e in dal drama L'amante di Gramigna, pelìcula cun la Stefania Sandrelli trata da na nuvèla 'd Giovanni Verga. Dū an dòp 'l à recitâ in dal pulisiésc Indagine su un cittadino al di sopra di ogni sospetto, in còpia cun la Florinda Bolkan, in dal film ad guèra Uomini contro, in dla part dal tenènt sucialìsta e neutralìsta Ottolenghi, e in dal noir I senza nome a fiànc 'd Alain Delon e 'd Yves Montand.

Dal 1971 'l è invéci al grutésc La classe operaia va in paradiso in du 'l fà 'n uperàj a còtim ciamâ Lulù ch'al lavóra 'l dópi di sò culéga in fîṅ tant ch'al pèrd un dî in di machinàri. Sèmp'r i an Stanta i aṅ sgnâ soquànt di lavōr più impurtànt dla sò caréra cuma Il caso Mattei (1971), cun lò in di pagn 'd Enrico Mattei, Sbatti il mostro in prima pagina (1972), cun la Laura Betti e John Steiner, Lucky Luciano (1973), faghénd al persunàǵ dal gangster Lucky Luciano, al stòrig Giordano Bruno (1973), in di pagn dal filòśuf Giordano Bruno bruśâ viṿ da la Santa Inquiśisiòṅ, al drama Il sospetto (1975), faghénd un dirigìnt dal partî cumunìsta itagliàṅ, al thriller Todo modo (1976), in na part 'd un pulìtig cgnusû cuma M. ch'l arcòrda Aldo Moro, e Cristo si è fermato a Eboli (1979), cun la Lea Massari e l'Irene Papas.

In di an Utànta a 'l arcurdém par La morte di Mario Ricci (1983) fat insém a la Magali Noël e a la Mimsy Farmer, in dua 'l fà 'n giurnalìsta televiśìṿ ch'al vōl far luś su la mòrt d'n uperàj in Śvisra, part premiàda a Cannes, p'r Il caso Moro (1986), incóra in di pagn dal presidènt dla Demucrasìa Cristiàna Aldo Moro in du i s cònt'n i 55 dè dal sò rapimènt da part dal Brigàdi Rósi, e p'r al drama Cronaca di una morte annunciata (1987) trat da 'n rumànś ad Gabriel García Márquez cun l'Ornella Muti, Rupert Everett e la Lucia Bosè.

In dal 1990 'l à invéci laurâ c'n al regìsta Gianni Amelio in dal drama Porte aperte trat da 'n rumànś ad Leonardo Sciascia.

Volonté 'l à laurâ da spés anc a teàtar purtànd su 'l palc òvri ad Luigi Pirandello, Carlo Goldoni, Franz Kafka, William Shakespeare e dimóndi àtar.

In fîṅ a 'l 1977 'l è stâ iscrìt a 'l partî cumunìsta itagliàṅ, vgnénd anc elèt cunsiliér regiunàł dla regiòṅ Lasi in dal 1975 par pò dimét'r-as dòp siē méś. In dal 1992 al s è candidâ a 'l pulìtichi dal 1992 p'r al Partî Demucràtic dla Sinìstra armagnénd fóra par pôc.