Arnasimènt fraréś
|
C'l artìcul chè 'l è scrit in
Miranduléś |
'L Arnasimènt fraréś 'l è stâ 'n perìud stòric fra 'l XV e 'l XVI sécul, in dua i Èst, sgnōr ad Frara e feudatàri dla sità par cònt dal papa, i fàv'n a gara par ciamàr a lauràr sèg i più grand pitōr, architét, siensiâ, luminàri e scritōr dal tèmp par dar vita a òvri 'd art, scrìvar rumànś e tiràr sù di palàs ch'i éran dal maravìi.
In particulàr 'l è stâ Leunèl 'd Èst a tacàr a dar-as da far in cal sèns lè, a 'l intéran dal prim Arnasimènt itagliàṅ e a qvél emigliàṅ in particulàr.
In chi an lè i sgnōr ad Frara i ìvan purtâ a la sò cōrt di artìsta impurtànt cuma Pisanello, aṿtōr ad mdaj par Leonèl, Leon Battista Alberti, Jacopo Bellini, Pēdar dla Francesca e 'n śōvan Andrea Mantegna ma anc di furastēr cuma Rogier van der Weyden e Jean Fouquet.
La bibliutéca esténs la s impinìva 'd rumànś curtéś e su i cavalēr, misćiànd fòli e stòria medievàla, cun di interès vèrs l'astrulugìa e 'l eśuterìśum.
Sóta Bōrs 'd Èst (da 'l 1450 a 'l 1471) la scóla fraréśa l'andàva fòrt specialmènt in dla pitùra, cum a s pōl véd'r in dal decurasiòṅ dal Studiōl ad Belfiōr o in di afrésc dal Salòṅ ad meśi dal Palàs Schifanoia. A s tgniva sèmp'r adrē a la cultùra curtéśa e s dava dimóndi impurtànsa a na pruspetìva rasiunàla e a na luś ciàra, cuma in di quàd'r ad Pēdar dla Francesca, ma anc a mét'r a fōg tut i śavàj, cum i fàv'n i pitōr fiamìng o anc Dunatèl, laurànd dimóndi su gl'espresiòṅ dal ghigni.
Al fundadōr dla scóla fraréśa 'l è cunsiderâ Cosmè Tura ch'al s inśgnàva par far di quàdar dimóndi cumplès miténd insém di elemènt difarènt, cum a s pōl véd'r in dla sò Calliope, tgnēnd adrē a 'l pruspetìvi e faghénd dal figùri presióśi e rafinàdi. Àtar mémb'r impurtànt ad cla scóla lè i èṅ stâ Fransésc del Cossa e Èrcul de' Roberti.
Anc Fòns 'd Èst al s è impgnâ dimóndi par 'l art, dand di incàr'g a Raffaello Sanzio e a Tisiàṅ ma anc a di artìsta dal pòst cuma Garofalo e Dosso Dossi.
Dascurénd 'd architetùra e urbanìstica, in di an d'l arnasimènt fraréś in sità i s èṅ fat al Palàs di Diamànt e 'l Palàs Prosperi Sacrati. Inól'r a s è mis maṅ a la piàsa Ariustèa, un pòst pùblic pîṅ 'd piànti. Tut chi lavōr chè i èṅ stâ fat cun di prugèt d'l architét Biagio Rossetti.
In dal camp dal létri a 'rcurdém i lavōr ad Ludovico Ariosto, Matteo Maria Boiardo e Torquato Tasso.
C'n al trasferimènt dla capitàł dal ducâ a Mòdna, esénd che Frara l'éra pasàda in dal 1598 sóta 'l Stat dla Céśa, la sità l'à pardû al rōl ad sènt'r artìstic ad riferimènt.