Vólp
Artéccol in dialètt mudnés 
La vólp (Vulpes, volpe in italiàn) 'l è 'n mamìfar dla famija di Canìdi.
[modifica] Aspèt e Spéci
La vólp l'è na bèstia ad dimensiòṅ mèdi (l'è lunga da 65 a 75 cm), la gh'à un grugn lung a punta, di uréci driti e śampi curti. La cóa l'è ad 40 cm a 'l incìrca e pîna ad péi, ad sòlit cun na punta biànca. Al vólpi i èṅ dimóndi difarénti l'una cun cl'atra, specialmènt i càmbian a secónd dal pòst in du i vìvan. Al mant, tant par dir-'n una, 'l è rós scur in génar mèntar la schina la và dal rós brun al griś cun i galòṅ più ciàr. La pansa l'è bianca/griśa.
In tut i caś, al pél al ténd a èsar più scur in Invéran ch'in Istâ.
Al spèci dla vólp i èṅ quésti chè ad sóta:
- Vulpes bengalensis - Vólp dal Bengàla
- Vulpes cana - Vólp ad Blanford
- Vulpes chama - Vólp dal Cap
- Vulpes corsac - Corsac
- Vulpes ferrilata - Vólp tibetàna
- Vulpes lagopus - Vólp àrtica
- Vulpes macrotis - Vólp pigmèa americàna
- Vulpes pallida - Vólp śbiàvda
- Vulpes rueppelli - Vólp ad Rüppell
- Vulpes velox - Vólp americàna
- Vulpes vulpes - Vólp rósa
- Vulpes zerda - Fennec
[modifica] Hàbitat
La vólp la viv in tut 'l emisfér dal nòrd anc se la n s è minga stablìda in di deśért di Stat Unî, dal Mèsico e in dal Sahara. La s cata anc in Itàglia ma in dla Pianûra Padâna la s véd pòc.
La viv bèṅ in di pòst più vari, in pianùra e in muntàgna (fiṅ a 3200 m 'd altésa), da spés in di bòsc ma anc in di camp avèrt o in dal campàggni cultivàdi. A la s pól catàr anc in sità, specialmènt quéli cun dimóndi giardèṅ, cum in Inghiltéra.
L'è na bèstia ch'la gira ad nòt ma s'la n gh'à minga di distùrub, la s dà da far anc ad dè. La ś lóga in di fòs, in di cispùj, in di buś scavâ da par lē o da di atri bèsti, cum al tas o al purcuspèṅ. In dal sità la cata ripàr in di giardèṅ o in mèś a i materiài da butàr via.
[modifica] Alimentasiòṅ e Vita
La vólp la magna al lévri, i cunèṅ, i pui, i ruśgadór in gènar e i ris ma minga al talpi. La magna anc gl'insèt, i uśèi, i óṿ, al caróggni e i bèg. In Istâ e in Aṿtùn la manda śò anc dla fruta e dal bachi. In tut, la gh'à biśógn 'd un mèś chilo ad magnàr al dè a 'l incìrca.
Ad sòlit la vólp la met sù un grup famijàr, fat da 'n masć e da soquànti fémni (in fiṅ a siē), e pò la gh viv insém, cun anc i fiói. In gènar, sól al vólpi più fòrti i pólan far-i parchè a gh'è un mecanìśum geràrchic ch'a règula la riprudusiòṅ.
Quand più fémni i parturìsan insém, i pìcui i tóśan al lat da tuti.
Chi grup chè ad vólpi i s tóśan al lór spasi par vìvar: da 20 a 40 ha in di paéś e in dal sità, da 200 a 600 ha in du a gh'è di camp cultivâ e in fiṅ a 4000 ha in muntàgna.
I śóvan, ad sòlit quàtar o sinc, i nàsan in Primavéra tarda e i dvéntan atìṿ dòp siē stmani anc se pò i rèstan tacâ a sò màdar in fin a 'l Aṿtùn.
'L è al carnìvur selvàdag più difùś ma al patìs anc la casa d'l óm parchè chi lór i n vólan minga ch'la vaga in di pulàr a magnàr al galìni. In Inghiltéra invéci i la càsan par tradisiòṅ e par divertimènt.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta
