Amzûri druvêdi ind la pruvîncia ed Rèz

Da Wikipedia.

Ind la pruvîncia ed Rèz préma ch' as cumincés a druvêr al Sistêma Mètrich Decimêl as druvêven al j amzûri ché sòta:

Indice 1 Lunghèsa 2 Metradûra 3 Volóm e tgnûda 4 Pèiş 5 Materiêl da furnêş 6 Materiêl pr'andêregh in fònda

[modifica] Lunghèsa

L'amzûra pió impurtânta l'êra al Brâs perdgadôr (ciamê ânca da algnâm), cumpâgn a 0,5309 mēter.

Al j amzûri d'ed sôver e còli d'ed sòta êren:

Méj = 250 Pêrdghi = 3.000 Brâs

Pêrdga = 12 Brâs

Brâs = 12 Òunsi = 144 Pûnt = 1728 Âtom

Òunsa = 12 Punt = 144 Âtom

Pûnt = 12 Âtom

As cgnusîven però dal j êtri amzûri ed lunghèsa: préma ed tót pr' i tsû as druvêva al Brâs mercantîl (o da pân), cumpâgn a 0,641 mēter, ch' al ghîva mìa amzûri d'ed sōver e gnân còli d'ed sòta, mó sōl pêrti frasionâri ( mèz, têrs, quêrt, via acsé). Al Méj pó as dividîva ânca in 1.000 Pâs, ch'êren dòunca cumpâgn a 3 Brâs. Brâs mercantîl e Brâs perdgadōr êren cîrca int al rapôrt ed 27 a 29. Int al Medioēv l'êra in ûş ânca al Pè, cumpâgna 0,5308981 mēter (divîş in dòdeş Òunsi da 4,424 centeméter), la só lunghèsa l'é in sustânsa cumpâgn al Brâs perdgadōr.

Al Brâs e la Perdga arzâni as câten sculpî int 'na clòuna a l'estêren dal Batistèri in Piâsa Grânda a Rèz.

[modifica] Metradûra

L'amzûra pió impurtânta l'êra al Brâs quêder , cumpâgn a 0,281854 mēter quêder. Ânca in sté chêş int al Medioēv a gnîva druvê al Pè quêder ed 0,28185284 mēter quêder, dòunca un pô divêrs. La Biôlca ( ònica amzûra incòra incô druvêda) la risûlta dòunca ed 2922,2503 mēter quêder, invêci ed 2922,2622 mēter quêder.

Al j amzûri d'ed sôver e còli d'ed sòta êren:

Biôlca = 72 Têvli = 10368 Brâs q.

Têvla = 144 Brâs q. = 20736 Òunsi

Brâs q. = 144 Òunsi q = 20736 Pûnt q.

Òunsa q. = 144 Pûnt q. = 20736 Âtom q.

Pûnt q. = 144 Âtom q.

La Têvla l'êra ânca ciamêda Pêrdga quêdra, e al Mèj quêder l'êra cumpâgn a 868 Biôlchi e 4 Têvli. 17 Biôlchi în cumpâgn a cîrca 5 Èter.

Dâto che la Biôlca l'é cumpâgna a la metradûra ed trèin che 'na côpia ed bō a prîven arêr in 'na giurnêda ed lavōr, ind la bâsa arzâna, a câşva dal trèin mēno dûr, as drôva la Biôlca ed Guastâla ch' la vêl 3052 mēter quêder.

[modifica] Volóm e tgnûda

L'amzûra pió impurtântas l'êra al Brâs cûb ciamê ânca Quadrèt, cumpâgn a 0,1497005 mēter cûb: in pôchi parôli agh vrîven 6,68 Brâs cûb per un mēter cûb. As dividîva in 1728 Òunsi cûbi, mó as drûveven mìa né amzûri d'ed sōver e gnân còli d'e sòta, perché a gh'êren dal j êtri amzûri per al divêrs intensiòun.

Per i léquid l'amzûra pió impurtânta l'êra la Brèinta cumpâgn a 75,898 léter, ch' as dividîva in 60 Buchêi (da 1,26 léter); dû Buchêi a fêven 'na Pînta e 4 Fujèti fêven ûn Buchêl.

Pr' al sèch (granâj, sâbia, gêra e vìa acsé) l'amzûra pió impurtânta l'êra la Mîna, cumpâgn a 0,29873 mēter cûb, ch'as divêd in 6 Quartirōli. Dô Mini a fân un Stêr, d Stêr a fân un Sâch (1,19491 mêter cûb).

Mó an n'é mìa finîda: per l'óva e al mòst ( che dòunca an s' amzurêven mìa a pèiş cme incô) as druvêva al Sòj, cumpâgn a ¾ ed Brèinta.

J êter bèin a s'amzurêven a volóm e mìa a pèiş, cun l'amzûra variâbila ed nòm Câr: a gh'îven dòunca al Câr d'invernâja (oséja fèin) cumpâgn a 84 Quadrèt, al Câr 'd aldâm da 13 Quadrèt e al Câr 'd algnâm, ciamê ânca Sôga cumpâgn a 27 Quadrèt.

Per còl che riguêrda al paritê ( che 's aşvèinen) fr' al j amzûri, 'na Brèinta l'é cumpagn a 877 Òunsi cûbi e un Sâch a 1380, oséja 4/5 ed Quadrèt. Ûn Quadrèt al srà pó cumpâgn a cîrca 5 Mîni e a 'na Brèinta e 58 Buchêi.

Int al Medioēv, a Rèz cme int al rèst d' Itâlia e d' Eurôpa, l'amzûra pió impurtânta l'êra còla di sèch, la Mîna, ch' la servîva a paghêr al dècimi a la Cēşa, al tâs al j avtoritê, j afét e i livê a i fevdatâri, al salâri ai lavuradōr agrécol, e ânca al tâsi pió céchi. St' amzûra, cme còla ed lunghèsa, l'êra in mòstra ind la piâsa principêla ( un campiòun, sculpî int la prêda dûra, as câta incô a Rèz a i Cèvich Muşéi), cun di recipiĵnt-campiòun, pôst che, prôpria in quânt destinêdi a mzurêr al granâj, ed lōr l'êra impurtânt mìa sōl al volóm, mó ânca la fōrma.

La Mina medievêla «traspurâbila» l'êra 'na bacinèla ed lègn êlta cîrca 16 centeméter e mèz e dal diâmetro ed 46 centeméter e mèz, per un volóm ed 28,127 deceméter cûb, mèinter al campiòun in mòstra l'êra al tròunch 'd un cilénder, un pô incavê in fònd, dal diâmetro ed 50 centeméter e 'na profonditê al bōrd ed 13,2 centeméter e al center ed 15,5 centeméter. La Mina la 's dividîva in 6 Quartirōli (diamétro 25,5 centeméter, profunditê al bōrd 8 centeméter e sînch e al cèinter 10 centeméter) e la Quartirōla in 6 Scudèli. Dō Mini a fêve ûn Stêr, quâter Mini ûn Sâch e sînch Mini 'na Bòca

[modifica] Pèiş

L'amzûra pió impurtânta l'êra la Lébra, cumpâgn a 324,524 grâm, divîşa in 12 Òunsi da 27,04367 grâm.

Al j amzûri d'ed sôver e còli d'ed sòta êren:

Pèiş = 25 Lébri = 300 Òunsi

Lébra = 12 Òunsi = 288 Denêr = 6912 Grân

Òunsa = 24 Denêr = 576 Grân

Denêr = 24 Grân

Grân e Denêr êren amzûri asê céchi ânca per j urèveş, mèinter curioşamèint i farmacésta a dividîven l' Òunsa in 8 Drâmi, e la Drâma in 3 Scrópol, acsé che ûn Scrópol l'êra cumpâgn a ûn Denêr.

Al Valōr di metâl presiōş, alōra ciamê Buntê, as amzurêva, per l'ōr, in 24 Denêr ed 24 Grân l'ûn, e per l'argînt, in 12 Òunsi ed 24 Denêr l'ûn. Per fêr 'n esèimpi, l'ōr a 22 Denêr l'êra cumpâgn a cîrca 917 milèişem e l'argînt a 10 Òunsi e 12 Denêr l'êra cumpâgn 875 milèişem.

[modifica] Materiêl da furnêş

Int al Medioēv l'indóstria del materiêl da furnêşa e dal furnêşi l'êra dimòndi impurtânta. Per fêr in môd che a gnés mìa més insém al marchê dal j amzûri schêrsi e acsé schivşêr ânca j ingân che a srén saltê fôra, as metîven in mòstra in piâsa ânca al jamzûri di materiêl da furnês, abitódin che a gh'îven ânca a Pèrma, Mòdna, Bològna, Assisi, Norcia, Senigallia e Guastâla (in piâsa Gunşêga, ciamêda Prêda Côta). Un blôch ed prêda dûra, incô a i Cèvich Musèi, la s' in fōrma só dō amzûri in ûş a Rèz per i quadrê (cm.35,5 x 12,5 x 8 e cm. 28 x 12,5 x 5) e òna pr' i còp, a fôrma ed trapèsi cun 'n' altèsa ed 46 centeméter, cun al bêş ed 25 e 16,5 e un spesōr ed 3 centeméter.

[modifica] Materiêl pr'andêregh in fònda